Εισαγωγή
Από τον 15ο αιώνα μέχρι τις αρχές του 20ού, ο οθωμανικός χώρος αποτέλεσε ένα από τα κατεξοχήν πεδία ενδιαφέροντος των Ευρωπαίων παρατηρητών. Βενετοί πρέσβεις, Γάλλοι βοτανολόγοι, Βρετανοί αξιωματικοί και Γερμανοί αρχαιολόγοι κατευθύνθηκαν, σε διαφορετικές εποχές και με διαφορετικά κίνητρα, στα ίδια εδάφη. Το σώμα ταξιδιωτικών αφηγήσεων, εκθέσεων, σχεδίων, χαρτών και φωτογραφιών που άφησαν αποτελεί σήμερα αναντικατάστατη πηγή για την κατανόηση του οθωμανικού κόσμου. Αν όμως το διαβάσουμε μόνο ως ταξιδιωτική λογοτεχνία, χάνουμε την ουσιαστική του διάσταση.
Διότι οι Δυτικοί περιηγητές δεν αρκέστηκαν να ταξιδέψουν στον οθωμανικό χώρο και να τον περιγράψουν. Ταξινόμησαν και μετέφεραν στην Ευρώπη γνώσεις για την κρατική οργάνωση, τη διάταξη του στρατού, τους δρόμους των καραβανιών, τα φυτά και τα ζώα, τα θρησκευτικά δόγματα, την καθημερινή ζωή των γυναικών και τα αρχαία κατάλοιπα. Διαμορφώθηκε έτσι ένα συνεκτικό καθεστώς συλλογής γνώσεων που συνέδεε ταξιδιωτικά κείμενα, διπλωματικές εκθέσεις, λευκώματα ενδυμασιών, βοτανικούς καταλόγους, χάρτες και φωτογραφίες. Πρόκειται, με άλλα λόγια, για παραγωγή γνώσης που είναι από τη φύση της διττής χρήσης. Η γνώση που παραγόταν συχνά αυτονομούνταν από την πρόθεση του παρατηρητή: οι σημειώσεις διαδρομής ενός βοτανολόγου μπορούσαν να τροφοδοτήσουν το επιχειρησιακό σχέδιο ενός στρατού και η χαλκογραφία ενός φρουρίου από έναν ζωγράφο να αξιοποιηθεί στην αξιολόγηση οχυρώσεων από ένα ναυτικό. Η πολιτική και στρατηγική διάσταση αυτής της γνώσης εξετάζεται αναλυτικότερα στη συνέχεια.
Αρχικά συζητείται ο τρόπος λειτουργίας αυτού του καθεστώτος γνώσης και ακολουθεί ένας σχολιασμένος κατάλογος περίπου εκατόν πενήντα Δυτικών παρατηρητών που κατέγραψαν τον οθωμανικό χώρο από τον 15ο έως τις αρχές του 20ού αιώνα. Κάθε εγγραφή κατατάσσει τον παρατηρητή σε μία από τέσσερις βαθμίδες, ανάλογα με την εγγύτητά του προς τον κρατικό μηχανισμό και τις υπηρεσίες πληροφοριών. Το σκεπτικό και τα όρια αυτής της κατάταξης εξηγούνται στην ενότητα «Το ζήτημα της συλλογής πληροφοριών και το πλαίσιο των τεσσάρων βαθμίδων».
Γιατί ήρθαν
Πίσω από τη στροφή των Δυτικών προς τα οθωμανικά εδάφη βρίσκονταν διάφορα κίνητρα που αλληλοτροφοδοτούνταν. Το πρώτο ήταν η διπλωματία. Από τον 16ο αιώνα, η Βενετία, η Γαλλία, οι Αψβούργοι, η Αγγλία και η Ολλανδία ίδρυσαν μόνιμες πρεσβείες, οι οποίες εξελίχθηκαν σε κέντρα όχι μόνο διαπραγματεύσεων αλλά και συστηματικής συλλογής πληροφοριών. Γραμματείς, γιατροί, ιερείς και ζωγράφοι της πρεσβευτικής ακολουθίας συνέτασσαν, παράλληλα με την επίσημη αλληλογραφία, δικά τους κείμενα παρατηρήσεων.
Το δεύτερο κίνητρο ήταν το εμπόριο. Το εμπόριο μεταξιού, μπαχαρικών, πολύτιμων λίθων και υφασμάτων οδηγούσε τους εμπόρους σε διαδρομές από τη Σμύρνη έως το Χαλέπι και από τη Βασόρα έως την Ταμπρίζ. Οι έμποροι συγκέντρωναν εξαιρετικά λεπτομερείς πληροφορίες για τους δρόμους των καραβανιών, τα τελωνεία, τους σταθμούς διανυκτέρευσης και τις τοπικές τιμές. Αυτή η γνώση είχε στρατηγική όσο και εμπορική αξία.
Το τρίτο κίνητρο ήταν η θρησκεία. Προσκυνητές που επισκέπτονταν τους Αγίους Τόπους και ιεραπόστολοι, ο αριθμός των οποίων αυξήθηκε τον 19ο αιώνα, κατέγραφαν τη θρησκευτική και εθνοτική σύνθεση των περιοχών από τις οποίες περνούσαν. Το τέταρτο ήταν η επιστήμη. Βοτανολόγοι, ζωολόγοι, γεωλόγοι και αρχαιολόγοι πραγματοποιούσαν επιτόπιες έρευνες, συχνά με κρατική υποστήριξη, συλλέγοντας δείγματα και δεδομένα. Το πέμπτο ήταν η άμεση στρατιωτική και αυτοκρατορική αναγνώριση. Ιδίως τον 19ο αιώνα, αξιωματικοί, τοπογράφοι μηχανικοί και πολιτικοί πράκτορες εξερευνούσαν συστηματικά την οθωμανική επαρχία.
Στην πράξη, αυτά τα κίνητρα δεν εμφανίζονταν ποτέ σε καθαρή μορφή και θα ήταν παραπλανητικό να αναγάγουμε τη συλλογή γνώσεων σε μία μόνο επιδίωξη. Το ίδιο πρόσωπο μπορούσε να είναι ταυτόχρονα γιατρός, φυσιοδίφης και μέλος μιας πρεσβείας. Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα επαναλαμβανόμενα στοιχεία που αναδεικνύει ο κατάλογος.
Πώς συλλέχθηκαν και μεταδόθηκαν οι γνώσεις
Ο τρόπος συλλογής της γνώσης άλλαξε με τον χρόνο. Τον 16ο και τον 17ο αιώνα, τα βασικά εργαλεία ήταν το γραπτό περιηγητικό κείμενο και η διπλωματική έκθεση. Ο παρατηρητής περιέγραφε όσα έβλεπε, συχνά με στόχο να γνωρίσει ο Ευρωπαίος αναγνώστης τον οθωμανικό κόσμο. Τα κείμενα αυτά είναι περιγραφικά και περιορίζονται από τη δυνατότητα πρόσβασης του παρατηρητή.
Την ίδια περίοδο αναπτύχθηκε ένα δεύτερο εργαλείο: η οπτική ταξινόμηση. Οι χαλκογραφίες ενδυμασιών του Nicolas de Nicolay και, αργότερα, το λεύκωμα του Ferriol κατέτασσαν τους λαούς, τα επαγγέλματα και τους κρατικούς αξιωματούχους της αυτοκρατορίας με βάση την ενδυμασία. Αυτά τα λευκώματα δεν αποτελούν αθώες καταγραφές της μόδας. Συνιστούν απόπειρες να γίνει μια κοινωνία ορατή, μετρήσιμη και ταξινομήσιμη. Στα χέρια του παρατηρητή, η ενδυμασία μετατρεπόταν σε μέσο αναγνώρισης της ταυτότητας.
Το τρίτο εργαλείο ήταν η συλλογή αντικειμένων. Φυτά, σπόροι, αποξηραμένα βοτανικά δείγματα, νομίσματα, χειρόγραφα και αντίγραφα επιγραφών μεταφέρονταν στην Ευρώπη. Οι συλλογές αυτές αποτέλεσαν τον πυρήνα ευρωπαϊκών μουσείων, βοτανικών κήπων και βιβλιοθηκών. Η γνώση μιας περιοχής έπαιρνε υλική μορφή στα αντικείμενα που αποσπώνταν και μεταφέρονταν μακριά της.
Το τέταρτο εργαλείο ήταν ο χάρτης. Από τον χάρτη της Περσίας του Adam Olearius τον 17ο αιώνα έως τα χαρτογραφικά φύλλα της Μικράς Ασίας του Heinrich Kiepert τον 19ο, η χαρτογραφία γινόταν όλο και ακριβέστερη και χρηστικότερη. Ο χάρτης είναι το πιο άμεσα στρατηγικό προϊόν αυτού του καθεστώτος γνώσης. Μπορεί να καθοδηγήσει έναν στρατό, να επιτρέψει τη χάραξη μιας σιδηροδρομικής γραμμής ή να ορίσει ένα σύνορο.
Το τελευταίο εργαλείο ήταν η φωτογραφία. Από τα μέσα του 19ου αιώνα, η δαγκεροτυπία και κατόπιν το γυάλινο αρνητικό κατέγραψαν την εικόνα του οθωμανικού χώρου με πρωτοφανή λεπτομέρεια. Ούτε η φωτογραφία, ωστόσο, είναι ουδέτερη. Ιδίως τα πορτρέτα στούντιο σκηνοθετούνταν με επιλεγμένα μοντέλα, σκηνικά και ενδυμασίες. Μια εικόνα με τίτλο «Τουρκάλα στο σπίτι της» είχε συχνά στηθεί σε φωτογραφικό στούντιο.
Οι γυναίκες και η καταγραφή της ιδιωτικής σφαίρας
Μια ιδιαίτερη διάσταση αυτού του καθεστώτος γνώσης είναι η παρατήρηση των γυναικών και της ιδιωτικής σφαίρας. Οι άνδρες περιηγητές δεν μπορούσαν να μπουν σε χώρους όπως το χαρέμι, το χαμάμ και το εσωτερικό των σπιτιών. Αυτό το όριο πρόσβασης έδωσε στις γυναίκες συγγραφείς ξεχωριστή θέση. Οι επιστολές της Lady Mary Wortley Montagu, οι περιγραφές της Κωνσταντινούπολης από την Julia Pardoe και οι παρατηρήσεις της Sophia Lane Poole για την Αίγυπτο κατέγραψαν έναν κόσμο απρόσιτο στα κείμενα των ανδρών.
Θα ήταν ελλιπές να διαβάσουμε αυτές τις γυναικείες αφηγήσεις μόνο ως «αφηγήσεις του χαρεμιού». Η Henrietta Liston, σύζυγος πρέσβη, έγινε παρατηρήτρια της διπλωματίας και της κοινωνίας χάρη στην πρόσβασή της στους κύκλους της οθωμανικής ελίτ. Οι γυναίκες παρατηρήτριες τροφοδοτούσαν την περιέργεια του Δυτικού αναγνώστη και ταυτόχρονα έδειχναν ότι ήταν δυνατή η συλλογή γνώσεων και για την ιδιωτική σφαίρα.
Η πολιτική διάσταση της επιστήμης
Η βοτανική, η ζωολογία, η γεωλογία, η αρχαιολογία και η χαρτογραφία φαίνονται, εκ πρώτης όψεως, ουδέτερες επιστήμες. Στον οθωμανικό χώρο, όμως, όλες είχαν πολιτική διάσταση. Η καταγραφή της βλάστησης μιας περιοχής συνεπαγόταν και τη γνώση του εδάφους, των υδάτων και του κλίματός της. Η γεωλογική αποτύπωση μιας οροσειράς σήμαινε γνώση των περασμάτων και των κοιτασμάτων της. Η ανασκαφή μιας αρχαίας πόλης κατέληγε συχνά στη μεταφορά των ευρημάτων σε ευρωπαϊκά μουσεία.
Τα πιο εμφανή παραδείγματα αυτής της διαδικασίας είναι η μεταφορά του Βωμού της Περγάμου στο Βερολίνο και των μαρμάρων της Ξάνθου στο Λονδίνο. Η αρχαιολογία είναι πρακτική ιδιοποίησης όσο και επιστημονική δραστηριότητα. Αντίστοιχα, η στατιστική μελέτη του Vital Cuinet για τα οθωμανικά βιλαέτια, ποσοτικοποιώντας τον πληθυσμό και την οικονομία, μετέτρεπε την αυτοκρατορία σε αντικείμενο διαχείρισης και παρέμβασης.
Το ζήτημα της συλλογής πληροφοριών και το πλαίσιο των τεσσάρων βαθμίδων
Η συνολική ένταξη αυτού του υλικού στην κατηγορία της «δραστηριότητας συλλογής πληροφοριών» είναι μια προσέγγιση τόσο γόνιμη όσο και επικίνδυνη. Γόνιμη, επειδή αναδεικνύει τη στρατηγική αξία της παραγόμενης γνώσης. Επικίνδυνη, επειδή ενδέχεται να εξαλείψει τη διάκριση ανάμεσα στην πρόθεση, την αποστολή και το αποτέλεσμα. Η τοποθέτηση του Busbecq, πρέσβη των Αψβούργων, στην ίδια κατηγορία με τον Αμερικανό τουρίστα Mark Twain στερεί από την έννοια το νόημά της.
Η λύση που υιοθετείται εδώ είναι η κατάταξη κάθε παρατηρητή σε μία από τέσσερις βαθμίδες, ανάλογα με την εγγύτητά του προς τον κρατικό μηχανισμό και τις υπηρεσίες πληροφοριών:
- Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή. Όσοι στάλθηκαν με ρητή επίσημη εντολή από κράτος, στρατό ή πρεσβεία. Εδώ ανήκουν πρέσβεις, πρόξενοι, στρατιωτικοί σύμβουλοι και πολιτικοί πράκτορες.
- Κρατικά υποστηριζόμενη αποστολή. Όσοι ταξίδεψαν για επιστημονικούς σκοπούς, αλλά με κυβερνητικές οδηγίες και χρηματοδότηση. Εδώ εντάσσονται οι βοτανικές και αρχαιολογικές αποστολές που φέρουν τη διατύπωση «κατ’ εντολήν του βασιλιά».
- Έμμεση στρατηγική συμβολή. Όσοι ταξίδεψαν για ιδιωτικούς σκοπούς, αλλά οι χάρτες, οι συλλογές, οι σημειώσεις διαδρομών ή οι κοινωνικές αναλύσεις τους απέκτησαν αργότερα στρατιωτική, εμπορική ή αυτοκρατορική χρησιμότητα.
- Μη υπηρεσιακός παρατηρητής. Περιηγητές, συγγραφείς και καλλιτέχνες χωρίς επίσημη αποστολή, των οποίων το έργο έχει πολιτιστική και τεκμηριωτική αξία.
Οι κατηγορίες αυτές δεν ορίζουν απόλυτα όρια, αλλά προτείνουν έναν τρόπο ανάγνωσης. Το ίδιο πρόσωπο μπορεί να ανήκει σε διαφορετικές βαθμίδες σε διαφορετικές περιόδους της ζωής του. Η Gertrude Bell ήταν τόσο αρχαιολόγος όσο και πολιτική υπάλληλος. Στόχος δεν είναι να αποδοθεί σε όλους η ίδια ετικέτα, αλλά να φανεί η μεταβαλλόμενη απόσταση ανάμεσα στη γνώση και την εξουσία.
Οριενταλισμός και κριτική των πηγών
Τα κείμενα και οι εικόνες αυτά προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για τον οθωμανικό κόσμο, αλλά καταγράφουν επίσης τις κατηγορίες μέσα από τις οποίες η Δύση αντιλαμβανόταν την Ανατολή. Τίτλοι όπως «Τούρκος», «Ρωμιός», «Αρμένιος», «Κούρδος», «Άραβας», «Βούλγαρος», «Αλβανός», «δερβίσης» ή «γυναίκα του χαρεμιού» αντανακλούν τόσο την κοινωνική πραγματικότητα όσο και το σύστημα ταξινόμησης του παρατηρητή. Οι ενδυμασίες ορισμένων χαρακτικών απέχουν από την πραγματική οθωμανική ένδυση: ο καλλιτέχνης συνδύαζε όσα έβλεπε με την ήδη διαμορφωμένη στην Ευρώπη εικόνα του «Τούρκου».
Γι’ αυτό το σώμα του υλικού πρέπει να διαβάζεται μέσα από τρία φίλτρα. Το πρώτο είναι η πρόσβαση του παρατηρητή: τι μπορούσε να δει και πού δεν μπορούσε να εισέλθει. Το δεύτερο είναι ο σκοπός της αποστολής του: για ποιον και με ποιο κίνητρο έγραφε. Το τρίτο είναι οι έτοιμες κατηγορίες στις οποίες ενέτασσε τους ανθρώπους που παρουσίαζε. Χωρίς αυτά τα τρία ερωτήματα, ένα ταξιδιωτικό κείμενο γίνεται τεκμήριο της Δυτικής ματιάς και όχι της οθωμανικής πραγματικότητας.
Πώς μπορούν να χρησιμοποιηθούν σήμερα αυτά τα έργα
Παρά τις επιφυλάξεις αυτές, πρόκειται για αναντικατάστατο σύνολο πηγών. Τα κείμενα μιλούν για θέματα στα οποία τα οθωμανικά αρχεία σιωπούν. Η καθημερινή ζωή μιας πόλης, οι τιμές μιας αγοράς, οι λεπτομέρειες μιας τελετής ή η εξάπλωση ενός φυτού καταγράφονται συχνά μόνο στις σημειώσεις αυτών των εξωτερικών παρατηρητών. Χρειάζεται να τα προσεγγίζουμε με κριτική των πηγών και ταυτόχρονα να αναγνωρίζουμε την αξία της καταγραφής τους.
Ο κατάλογος που ακολουθεί συντάχθηκε με αυτή τη διπλή στάση. Κάθε εγγραφή παρουσιάζει συνοπτικά τον παρατηρητή και το βασικό έργο του και κατόπιν τον τοποθετεί στο καθεστώς συλλογής γνώσεων. Σκοπός είναι να προσφέρει στον γενικό αναγνώστη έναν χάρτη και στον ερευνητή ένα διαρκές κείμενο αναφοράς, στο οποίο θα μπορεί να επιστρέφει.
Ορισμένα πρόσωπα και έργα
1. 15ος αιώνας: Οι πρώτοι διπλωμάτες, προσκυνητές και εξερευνητές
Bertrandon de la Broquière (θ. 1459) — Ευγενής στην υπηρεσία του δούκα της Βουργουνδίας. Ταξιδεύοντας μεταμφιεσμένος σε προσκυνητή στη Μικρά Ασία και στα Βαλκάνια, εκτίμησε την ισχύ του οθωμανικού στρατού και την κατάσταση των δρόμων. Συνέταξε το Le Voyage d'Outremer έτσι ώστε να προσφέρει πληροφορίες για διαδρομές και στρατιωτικές δυνάμεις στο πλαίσιο μιας σταυροφορίας. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Giosafat Barbaro (1413-1494) — Βενετός διπλωμάτης και έμπορος. Το Viaggi fatti da Vinetia alla Tana, in Persia ακολουθεί διαδρομές στον Εύξεινο Πόντο, στη Μικρά Ασία και στην Περσία και φέρει επίσης τα ίχνη της συμμαχίας που επιχειρούσε να συνάψει η Βενετία με τους Ακ Κογιουνλού εναντίον των Οθωμανών. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Ambrogio Contarini (1429-1499) — Πρέσβης που έστειλε η Βενετία στον Ουζούν Χασάν. Το ταξιδιωτικό του κείμενο παρουσιάζει αυτή τη διπλωματική αποστολή και τον οθωμανοπερσικό μεθοριακό κόσμο μέσα από την αναζήτηση συμμαχιών της εποχής. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Arnold von Harff (1471-1505) — Γερμανός ιππότης. Στο προσκυνηματικό του ταξίδι παρατήρησε τα Βαλκάνια, την Κωνσταντινούπολη και την ανατολική Μεσόγειο. Οι πρακτικοί κατάλογοι λέξεων που συνέλεξε αποτελούν πρώιμη γλωσσική και πολιτιστική καταγραφή. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
2. 16ος αιώνας: Οι μεγάλοι παρατηρητές του οθωμανικού κόσμου
Theodoro Spandounes (περ. 1453-περ. 1538) — Συγγραφέας βυζαντινοελληνικής καταγωγής που μεγάλωσε στην Ιταλία. Το On the Origin of the Ottoman Emperors συγκεντρώνει για τον Ευρωπαίο αναγνώστη πληροφορίες για την οθωμανική δυναστεία, την οργάνωση του παλατιού και τα έθιμα των Τούρκων, αποτυπώνοντας τη ματιά κάποιου που γνώριζε από κοντά την αυτοκρατορία. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Luigi Bassano (περ. 1510-περ. 1570) — Ιταλός παρατηρητής που έζησε στην Κωνσταντινούπολη. Το I costumi et i modi particolari de la vita de' Turchi περιγράφει τα έθιμα, τις συνήθειες του τραπεζιού και την οικογενειακή ζωή των Οθωμανών, με προσοχή στις καθημερινές λεπτομέρειες. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Benedetto Ramberti (1503-1546) — Βενετός ουμανιστής. Στην Κωνσταντινούπολη, όπου ταξίδεψε με πρεσβευτική αποστολή, περιέγραψε την οργάνωση του παλατιού και τους κρατικούς αξιωματούχους, αναλύοντας την οθωμανική διοίκηση υπό το πρίσμα του στρατηγικού ενδιαφέροντος της Βενετίας. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Ogier Ghiselin de Busbecq (1522-1592) — Φλαμανδικής καταγωγής πρέσβης των Αψβούργων στην αυλή του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς. Το Türk Mektupları συγκεντρώνει παρατηρήσεις για τη διπλωματία, τη στρατιωτική οργάνωση και την αυλική ζωή. Ο Busbecq συγκαταλέγεται επίσης στα σημαντικότερα πρόσωπα που μετέφεραν βολβούς τουλίπας και χειρόγραφα στην Ευρώπη. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Hans Dernschwam (1494-1568) — Γερμανικής καταγωγής πράκτορας του εμπορικού οίκου Fugger. Στο ημερολόγιό του για την Κωνσταντινούπολη και τη Μικρά Ασία καταγράφει, με τη σχολαστικότητα εμπορικού λογιστή, τις τιμές, τις αγορές και τις κοινότητες πόλεων όπως η Άγκυρα και η Αμάσεια. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Pierre Belon (1517-1564) — Γάλλος φυσιοδίφης. Στην περιοχή, όπου έφτασε με τη γαλλική πρεσβεία στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, μελέτησε φυτά, ψάρια και πουλιά. Το Les Observations de plusieurs singularitez αποτελεί ένα από τα πρώτα μεγάλα έργα φυσικής ιστορίας του Λεβάντε. Κρατικά υποστηριζόμενη αποστολή.
Pierre Gilles (Petrus Gyllius, 1490-1555) — Γάλλος ουμανιστής και φυσιοδίφης, στον οποίο ο βασιλιάς Φραγκίσκος Α΄ ανέθεσε τη συλλογή χειρογράφων. Το De Topographia Constantinopoleos θεωρείται θεμελιώδες έργο για την ιστορική τοπογραφία της Κωνσταντινούπολης. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Jean Chesneau (16ος αι.) — Γραμματέας του Γάλλου πρέσβη d'Aramon. Το Le Voyage de Monsieur d'Aramon αφηγείται τη διαδρομή της πρεσβευτικής αποστολής στην Κωνσταντινούπολη, στη Μικρά Ασία και στην περιοχή του Λεβάντε μέσα από τη ματιά ενός διπλωματικού παρατηρητή. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Jacques Gassot (16ος αι.) — Γάλλος ταξιδιώτης του κύκλου της πρεσβείας d'Aramon. Το Le discours du voyage de Venise à Constantinople περιγράφει τη διαδρομή Βενετίας–Κωνσταντινούπολης και τις συνθήκες του ταξιδιού. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
André Thévet (1516-1590) — Ιερωμένος και κοσμογράφος του βασιλιά της Γαλλίας. Το Cosmographie de Levant καταγράφει την οθωμανική πρωτεύουσα, τη θρησκευτική ζωή και τις κοινωνίες της ανατολικής Μεσογείου, ακολουθώντας την κοσμογραφική παράδοση της εποχής. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Nicolas de Nicolay (1517-1583) — Γεωγράφος και χαρτογράφος του βασιλιά της Γαλλίας. Στην Κωνσταντινούπολη, όπου ταξίδεψε με την πρεσβεία d'Aramon, ταξινόμησε τους λαούς και τους κρατικούς αξιωματούχους της αυτοκρατορίας με χαρακτικά ενδυμασιών. Το Les quatre premiers livres des navigations et pérégrinations orientales αποτελεί τόσο βασικό οπτικό κατάλογο όσο και κείμενο αναγνώρισης. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Melchior Lorck (1526/27-περ. 1588) — Δανός-Γερμανός καλλιτέχνης που έφτασε στην Κωνσταντινούπολη με την αποστολή του Busbecq. Απεικόνισε την πρωτεύουσα της εποχής του Σουλεϊμάν, τους στρατιώτες και τα επαγγέλματα σε χαρακτικά βασισμένα στην άμεση παρατήρηση, αφήνοντας μία από τις λεπτομερέστερες οπτικές μαρτυρίες της εποχής του. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Thomas Dallam (περ. 1575-περ. 1630) — Άγγλος κατασκευαστής εκκλησιαστικών οργάνων. Παρέδωσε το όργανο που δώρισε η βασίλισσα στον Μεχμέτ Γ΄ και άφησε στο ημερολόγιό του μια σπάνια μαρτυρία τεχνίτη για τον εσωτερικό κόσμο του παλατιού. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Philippe du Fresne-Canaye (1551-1610) — Γάλλος περιηγητής. Το Le Voyage du Levant περιγράφει την Κωνσταντινούπολη και τους οθωμανικούς θεσμούς με ουμανιστική περιέργεια. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Salomon Schweigger (1551-1622) — Γερμανός προτεστάντης κληρικός και ιεροκήρυκας της πρεσβείας των Αψβούργων. Το Ein newe Reyssbeschreibung παρουσιάζει τη θρησκευτική ζωή της Κωνσταντινούπολης και τις κοινότητες της ανατολικής Μεσογείου, με έμφαση στις δογματικές διαφορές. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Reinhold Lubenau (1556-1631) — Γερμανός φαρμακοποιός της ακολουθίας της πρεσβείας των Αψβούργων. Τα απομνημονεύματά του καταγράφουν τις οθωμανικές πόλεις, το παλάτι και την καθημερινή ζωή με τη λεπτομέρεια που επιτρέπει μια μακρά παραμονή. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
3. 17ος αιώνας: Αυλή, κοινωνία, εμπόριο και θρησκεία
George Sandys (1578-1644) — Άγγλος ποιητής και περιηγητής. Το A Relation of a Journey Begun Anno Domini 1610 περιγράφει τις θρησκείες και την κοινωνική ζωή στην Κωνσταντινούπολη, στην Αίγυπτο και στην Παλαιστίνη με ουμανιστική περιέργεια. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
William Lithgow (περ. 1582-περ. 1645) — Σκωτσέζος τυχοδιώκτης. Το The Totall Discourse of the Rare Adventures αφηγείται, ως προσωπική μαρτυρία, το μακρύ και επίπονο ταξίδι του στα Βαλκάνια, στην Κωνσταντινούπολη και στην ανατολική Μεσόγειο. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Michael Heberer (περ. 1560-1623) — Γερμανός περιηγητής. Το Aegyptiaca Servitus περιγράφει τα χρόνια αιχμαλωσίας του στις οθωμανικές γαλέρες και την κοινωνική ζωή στη Ρόδο, στην Κωνσταντινούπολη και στην Αίγυπτο, μέσα από μια εσωτερική ματιά, από τη σκοπιά των κατώτερων στρωμάτων. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Pietro della Valle (1586-1652) — Ιταλός ευγενής. Το Viaggi καταγράφει τη μουσική, την ενδυμασία και τις γαμήλιες και νεκρώσιμες τελετές στα ταξίδια του από την Κωνσταντινούπολη έως την Περσία. Οι σχέσεις του συγγραφέα με τη σαφαβιδική αυλή προσδίδουν στο κείμενο και πολιτική διάσταση. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
Henry Blount (1602-1682) — Άγγλος περιηγητής. Το A Voyage into the Levant εξετάζει την οθωμανική διοίκηση και τη στρατιωτική οργάνωση με ψύχραιμη αποτίμηση που επιχειρεί να αποφύγει τις προκαταλήψεις. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
François de La Boullaye-Le Gouz (1623-1668) — Γάλλος περιηγητής. Το Les Voyages et observations καλύπτει έναν ευρύ γεωγραφικό χώρο, που περιλαμβάνει τα οθωμανικά εδάφη και την Περσία. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Jean de Thévenot (1633-1667) — Γάλλος περιηγητής. Το Relation d'un voyage fait au Levant περιγράφει λεπτομερώς το φαγητό, τα καταλύματα, τα λουτρά και την καθημερινή ζωή στη διαδρομή από την Κωνσταντινούπολη προς την Αίγυπτο, το Ιράκ και την Περσία. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Jean-Baptiste Tavernier (1605-1689) — Γάλλος έμπορος πολύτιμων λίθων. Το Les Six Voyages τεκμηριώνει τους δρόμους των καραβανιών, τα τελωνεία και την κατανάλωση της αυλής μέσα από έξι ταξίδια στην Περσία και στην Ινδία μέσω οθωμανικών εδαφών. Αυτή η γνώση είχε στρατηγική όσο και εμπορική αξία. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
Guillaume-Joseph Grelot (1630-περ. 1680) — Γάλλος ζωγράφος και περιηγητής. Το Relation nouvelle d'un voyage de Constantinople απεικονίζει την αρχιτεκτονική και τα τζαμιά της Κωνσταντινούπολης με λεπτομερή σχέδια βασισμένα σε μετρήσεις. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Paul Rycaut (1629-1700) — Άγγλος διπλωμάτης που υπηρέτησε ως πρόξενος στη Σμύρνη. Το The Present State of the Ottoman Empire αναλύει την οθωμανική διοίκηση, τους ουλεμάδες, τα θρησκευτικά τάγματα και τις στρατιωτικές τάξεις και θεωρείται ένα από τα επιδραστικότερα έργα αναφοράς της εποχής. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Antoine Galland (1646-1715) — Γάλλος ανατολιστής. Συνέλεξε χειρόγραφα και νομίσματα για λογαριασμό της πρεσβείας. Τα ημερολόγιά του από την Κωνσταντινούπολη αποτυπώνουν τον πρεσβευτικό κύκλο, το εμπόριο βιβλίων και τις συντροφιές των λογίων. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Jacob Spon (1647-1685) — Γάλλος γιατρός και αρχαιοδίφης. Το Voyage d'Italie, de Dalmatie, de Grèce et du Levant καταγράφει τις αρχαιότητες της οθωμανικής Ελλάδας με μια πρώιμη αρχαιολογική προσοχή. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
George Wheler (1651-1724) — Άγγλος περιηγητής που ταξίδεψε μαζί με τον Spon. Το A Journey into Greece καταγράφει, εκτός από τα αρχαία κατάλοιπα, και τα φυτά της περιοχής, διευρύνοντας την παρατήρηση προς τη φυσική ιστορία. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Cornelis de Bruijn (περ. 1652-1726/27) — Ολλανδός ζωγράφος. Το Reizen door de vermaardste deelen van Klein Asia απεικονίζει τις πόλεις και τους ανθρώπους της Μικράς Ασίας και ιδίως την Περσέπολη, σε χαρακτικά βασισμένα στην άμεση παρατήρηση. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Jean Chardin (1643-1713) — Γαλλικής καταγωγής χρυσοχόος και έμπορος. Το Voyages en Perse et autres lieux de l'Orient προσφέρει μία από τις λεπτομερέστερες ευρωπαϊκές παρατηρήσεις για τη σαφαβιδική Περσία, καλύπτοντας επίσης διαδρομές στον οθωμανικό χώρο. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
Engelbert Kaempfer (1651-1716) — Γερμανός γιατρός και φυσιοδίφης. Έφτασε αρχικά στην Περσία με σουηδική αποστολή και αργότερα εντάχθηκε στην Ολλανδική Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών. Το Amoenitates Exoticae πραγματεύεται, με σχέδια, τα φυτά της Περσίας, την ιατρική και την Περσέπολη. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Adam Olearius (1599-1671) — Γερμανικής καταγωγής γραμματέας, μαθηματικός και χαρτογράφος της αποστολής που έστειλε ο ηγεμόνας του Χόλσταϊν στην Περσία. Το ταξιδιωτικό του κείμενο περιλαμβάνει εγκυκλοπαιδική περιγραφή της Περσίας και έναν χάρτη πολύ ακριβέστερο από τους αντίστοιχους της εποχής του. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Laurent d'Arvieux (1635-1702) — Γάλλος πρόξενος και σύμβουλος της αυλής. Τα Mémoires, με τις παρατηρήσεις για τη Συρία, την Παλαιστίνη και τις αραβικές φυλές, αποτέλεσαν άμεση πηγή για τη γαλλική πολιτική στην περιοχή του Λεβάντε. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Giovanni Francesco Gemelli Careri (1651-1725) — Ιταλός νομικός και κοσμογυρισμένος περιηγητής. Το Giro del mondo καταγράφει το ταξίδι του από τα οθωμανικά εδάφη προς την Ασία, έναν από τους σπάνιους ατομικούς γύρους του κόσμου της εποχής. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
4. 18ος αιώνας: Επιστημονικές αποστολές, ενδυμασία και κοινωνία
Joseph Pitton de Tournefort (1656-1708) — Γάλλος βοτανολόγος που ταξίδεψε με εντολή του βασιλιά. Το Relation d'un voyage du Levant καταγράφει τα νησιά του Αιγαίου, τη Μικρά Ασία και τον Καύκασο, συνδυάζοντας τη βοτανική με παρατηρήσεις για τις πόλεις, την ενδυμασία και την καθημερινή ζωή. Κρατικά υποστηριζόμενη αποστολή.
André Michaux (1746-1802) — Βοτανολόγος σε αποστολή της γαλλικής κυβέρνησης. Συνέλεξε αποξηραμένα φυτικά δείγματα και σπόρους από μια ευρύτατη περιοχή, που περιλάμβανε το Χαλέπι, τη Βαγδάτη και τη Βασόρα. Η παρακαταθήκη του βρίσκεται κυρίως στα ημερολόγια και στις συλλογές του. Κρατικά υποστηριζόμενη αποστολή.
Aubry de La Motraye (1674-1743) — Γαλλικής καταγωγής προτεστάντης περιηγητής. Το Travels through Europe, Asia and into Parts of Africa περιγράφει την Κωνσταντινούπολη, την Κριμαία και τη Μικρά Ασία, καταθέτοντας μαρτυρία για τα χρόνια που πέρασε ο βασιλιάς Κάρολος ΙΒ΄ της Σουηδίας στα οθωμανικά εδάφη. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
Lady Mary Wortley Montagu (1689-1762) — Συγγραφέας και σύζυγος του Άγγλου πρέσβη. Οι Turkish Embassy Letters αποτελούν θεμελιώδη πηγή για το πεδίο τους, παρουσιάζοντας το χαμάμ, την οικιακή ζωή, την ενδυμασία και τον εμβολιασμό κατά της ευλογιάς μέσα από γυναικεία ματιά. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Charles de Ferriol (1652-1722) — Γάλλος πρέσβης. Παρήγγειλε λεύκωμα ενδυμασιών με εκατό χαρακτικά που απεικόνιζαν τις κοινότητες και τους κρατικούς αξιωματούχους της Κωνσταντινούπολης, εγκαινιάζοντας ένα από τα επιδραστικότερα εγχειρήματα οπτικής αναπαράστασης του οθωμανικού κόσμου. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Jean-Baptiste Van Mour (1671-1737) — Φλαμανδός ζωγράφος. Με τις παραστάσεις ενδυμασιών και τελετών που ετοίμασε για το λεύκωμα Ferriol, έγινε μία από τις βασικές πηγές οπτικής αναπαράστασης του οθωμανικού κόσμου του 18ου αιώνα. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Richard Pococke (1704-1765) — Άγγλος κληρικός και αρχαιοδίφης. Το A Description of the East and Some Other Countries τεκμηριώνει με συστηματική περιγραφή την αρχαία γεωγραφία της Αιγύπτου, της Παλαιστίνης και της Μικράς Ασίας. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Jean-Claude Flachat (1700-1775) — Γάλλος έμπορος. Το Observations sur le commerce et sur les arts καταγράφει τις οθωμανικές τέχνες, την παραγωγή και τον υλικό πολιτισμό από εμπορική σκοπιά. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
Alexander Drummond (θ. 1769) — Βρετανός αξιωματούχος που υπηρέτησε ως πρόξενος στο Χαλέπι. Το Travels through Different Cities περιγράφει το Χαλέπι, την Κύπρο και τη Μικρά Ασία, περιλαμβάνοντας εμπορικές παρατηρήσεις. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
James Porter (1710-1786) — Πρέσβης της Αγγλίας στην Υψηλή Πύλη. Το Observations on the Religion, Law, Government and Manners of the Turks προσφέρει συστηματική αποτίμηση του οθωμανικού δικαίου και της διοίκησης. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Carsten Niebuhr (1733-1815) — Γερμανός μαθηματικός και χαρτογράφος, το μοναδικό μέλος της Βασιλικής Δανικής Αποστολής στην Αραβία που επέζησε. Το Reisebeschreibung nach Arabien, με χάρτες και περιγραφές της κοινωνικής δομής της Αιγύπτου, της Υεμένης και της Αραβίας, αποτελεί μία από τις πιο αξιόπιστες καταγραφές της εποχής. Κρατικά υποστηριζόμενη αποστολή.
Peter Forsskål (1732-1763) — Σουηδός-Φινλανδός φυσιοδίφης της Δανικής Αποστολής στην Αραβία. Συνέλεξε τα φυτά της Αιγύπτου και της Υεμένης για το Flora Aegyptiaco-Arabica, δημιουργώντας σημαντικό μέρος της επιστημονικής κληρονομιάς της αποστολής. Κρατικά υποστηριζόμενη αποστολή.
Claude-Étienne Savary (1750-1788) — Γάλλος ανατολιστής. Οι Lettres sur l'Égypte παρουσιάζουν με λογοτεχνική γλώσσα την καθημερινή ζωή και την κοινωνική δομή της Αιγύπτου. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Volney (Constantin-François de Chassebœuf, 1757-1820) — Γάλλος στοχαστής. Το Voyage en Syrie et en Égypte αναλύει με ψυχραιμία τον πληθυσμό, τα θρησκευτικά δόγματα και την πολιτική. Το έργο αποτέλεσε αργότερα πηγή και για την εκστρατεία του Ναπολέοντα στην Αίγυπτο. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
Choiseul-Gouffier (1752-1817) — Πρέσβης της Γαλλίας στην Υψηλή Πύλη. Το Voyage pittoresque de la Grèce τεκμηριώνει εικονογραφικά τις αρχαιότητες και την τοπική κοινωνία του Αιγαίου και της δυτικής Μικράς Ασίας. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Louis-François Cassas (1756-1827) — Γάλλος ζωγράφος και αρχιτέκτονας. Απεικόνισε τα μνημεία της Συρίας, της Φοινίκης και της Κάτω Αιγύπτου σε λεπτομερή σχέδια βασισμένα σε αρχιτεκτονικές μετρήσεις. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
William Eton (τέλη 18ου αι.) — Άγγλος παρατηρητής. Το A Survey of the Turkish Empire αποτιμά την οθωμανική πολιτική, τον πληθυσμό και τη στρατιωτική δομή μέσα από το σχήμα της παρακμής. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
Antoine-Ignace Melling (1763-1831) — Γερμανός-Γάλλος αρχιτέκτονας και ζωγράφος που εργάστηκε και για την οθωμανική αυλή. Το Voyage pittoresque de Constantinople et des rives du Bosphore αποτελεί τη λεπτομερέστερη οπτική καταγραφή της Κωνσταντινούπολης, του Βοσπόρου και της αυλικής ζωής. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
James Dallaway (1763-1834) — Άγγλος συγγραφέας, γιατρός της πρεσβείας και κληρικός. Το Constantinople Ancient and Modern περιγράφει την ιστορική και κοινωνική εικόνα της πόλης. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Thomas Thornton (1762-1814) — Άγγλος έμπορος που έζησε για μεγάλο διάστημα στην περιοχή του Λεβάντε. Το The Present State of Turkey προσφέρει παρατηρήσεις για την οθωμανική διοίκηση και οικονομία, βασισμένες στην επιτόπια εμπειρία. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
William George Browne (1768-1813) — Άγγλος περιηγητής. Το Travels in Africa, Egypt and Syria καταγράφει τις διαδρομές στην Αίγυπτο και στη Συρία και τις συνδέσεις τους με τη Σαχάρα. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Charles-Nicolas-Sigisbert Sonnini de Manoncour (1751-1812) — Γάλλος φυσιοδίφης και αξιωματικός. Το Voyage dans la haute et basse Égypte εξετάζει συνδυαστικά τη φύση, τη γεωργία και την κοινωνική ζωή της Αιγύπτου. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
5. 19ος αιώνας: Παρατηρητές της κοινωνίας και λογοτέχνες
Henrietta Liston (1751-1828) — Σύζυγος του Βρετανού πρέσβη. Το ημερολόγιό της από την Κωνσταντινούπολη καταγράφει τον πρεσβευτικό κύκλο, την αυλική ελίτ και τη ζωή των γυναικών μέσα από τη ματιά μιας διπλωματικής παρατηρήτριας. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Edward Daniel Clarke (1769-1822) — Άγγλος ορυκτολόγος και αρχαιοδίφης. Στο Travels in Various Countries of Europe, Asia and Africa περιγράφει τα Βαλκάνια, την Κωνσταντινούπολη και τη Μικρά Ασία, ενώ μετέφερε επίσης πολυάριθμες αρχαιότητες στην Ευρώπη. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
François Pouqueville (1770-1838) — Γενικός πρόξενος του Ναπολέοντα στα Ιωάννινα, στην αυλή του Αλή Πασά του Τεπελενλή. Τα ταξιδιωτικά του έργα για την Ελλάδα και την Αλβανία παρουσιάζουν τους βαλκανικούς λαούς και την οθωμανική επαρχία με τη μορφή εκθέσεων προσανατολισμένων στα γαλλικά συμφέροντα. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
John Cam Hobhouse (1786-1869) — Βρετανός πολιτικός. Το A Journey through Albania, γραμμένο κατά το ταξίδι του μαζί με τον Βύρωνα, περιγράφει την Αλβανία και τα οθωμανικά Βαλκάνια. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
William Turner (1792-1867) — Βρετανός διπλωμάτης. Το Journal of a Tour in the Levant καταγράφει την Κωνσταντινούπολη, τη Μικρά Ασία και την Αίγυπτο μέσα από τη ματιά ενός παρατηρητή που ανήκει στο προσωπικό της πρεσβείας. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Robert Walsh (1772-1852) — Ιρλανδός κληρικός και εφημέριος της βρετανικής πρεσβείας. Το A Residence at Constantinople περιγράφει τις συνοικίες, τους θεσμούς και την καθημερινή ζωή της πόλης. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Charles MacFarlane (1799-1858) — Σκωτσέζος συγγραφέας. Τα Constantinople in 1828 και Turkey and Its Destiny αποτιμούν την οθωμανική πολιτική και επαρχία μέσα από κριτική βασισμένη σε μακρόχρονη παρατήρηση. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Charles Pertusier (1779-1836) — Γάλλος αξιωματικός του πυροβολικού. Το Promenades pittoresques dans Constantinople et sur les rives du Bosphore προσφέρει χωρική και κοινωνική περιγραφή της Κωνσταντινούπολης και του Βοσπόρου. Η μελέτη του συγγραφέα για τις οχυρώσεις των Δαρδανελλίων προσθέτει στο κείμενο και στρατηγική διάσταση. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
Julia Pardoe (1804-1862) — Αγγλίδα συγγραφέας. Το The City of the Sultan and Domestic Manners of the Turks εξετάζει λεπτομερώς την οικιακή ζωή, τις γυναίκες, τα λουτρά και τις μη μουσουλμανικές κοινότητες της Κωνσταντινούπολης. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Adolphus Slade (1804-1877) — Βρετανός αξιωματικός του ναυτικού, ο οποίος έγινε αργότερα σύμβουλος του οθωμανικού στόλου, γνωστός ως Μουσαβίρ Πασάς. Το Records of Travels in Turkey, Greece παρουσιάζει το ναυτικό και τη στρατιωτική ζωή εκ των έσω. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Helmuth von Moltke (1800-1891) — Πρώσος αξιωματικός που υπηρέτησε ως στρατιωτικός σύμβουλος στον οθωμανικό στρατό. Το Briefe über Zustände und Begebenheiten in der Türkei καταγράφει τη Μικρά Ασία και τις κουρδικές περιοχές με παρατηρήσεις και χάρτες μεγάλης αναγνωριστικής αξίας. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Charles White (1793-1861) — Άγγλος συγγραφέας. Το Three Years in Constantinople τεκμηριώνει λεπτομερώς τους θεσμούς, τα επαγγέλματα, τα παζάρια και την καθημερινή ζωή της πόλης. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Jean-Henri-Abdolonyme Ubicini (1818-1884) — Γάλλος συγγραφέας. Οι Lettres sur la Turquie αναλύουν τους θεσμούς, την κοινωνία και τα δημόσια οικονομικά της περιόδου του Τανζιμάτ. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Alexander William Kinglake (1809-1891) — Άγγλος συγγραφέας. Το Eothen είναι ένα επιδραστικό κείμενο που αφηγείται το ταξίδι από τα Βαλκάνια στην Αίγυπτο με υποκειμενική και λογοτεχνική γλώσσα. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Alphonse de Lamartine (1790-1869) — Γάλλος ποιητής και πολιτικός. Το Voyage en Orient προσφέρει μια λογοτεχνική εικόνα της Ανατολής μέσα από την Κωνσταντινούπολη, τον Λίβανο και την Παλαιστίνη. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Gérard de Nerval (1808-1855) — Γάλλος συγγραφέας. Το Voyage en Orient μετατρέπει το Κάιρο, την Κωνσταντινούπολη και την περιοχή του Λεβάντε σε λογοτεχνική και πολιτιστική αφήγηση. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Théophile Gautier (1811-1872) — Γάλλος συγγραφέας. Το Constantinople περιγράφει με ζωντανό ύφος τους δρόμους, τα νεκροταφεία, τους δερβίσηδες και τη ζωή της διασκέδασης στην πόλη. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Gustave Flaubert (1821-1880) — Γάλλος συγγραφέας. Οι σημειώσεις και οι επιστολές του από το ταξίδι στην Ανατολή περιέχουν δυνατές, αλλά εξαιρετικά υποκειμενικές και οριενταλιστικές παρατηρήσεις για την Αίγυπτο και την περιοχή του Λεβάντε. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Edmondo De Amicis (1846-1908) — Ιταλός συγγραφέας. Το Costantinopoli περιγράφει με προσοχή στη λεπτομέρεια την πολύγλωσση και πολυκοινοτική αστική ζωή της Κωνσταντινούπολης. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Pierre Loti (1850-1923) — Γάλλος αξιωματικός του ναυτικού και μυθιστοριογράφος. Το Aziyadé και τα κείμενά του για την Κωνσταντινούπολη προσφέρουν μια λογοτεχνική και οριενταλιστική φαντασιακή εικόνα της ύστερης οθωμανικής πρωτεύουσας. Παρά την ιδιότητά του ως αξιωματικού, τα κείμενά του έχουν λογοτεχνικό και όχι τεκμηριωτικό χαρακτήρα. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Mark Twain (1835-1910) — Αμερικανός συγγραφέας. Το The Innocents Abroad καταγράφει την Κωνσταντινούπολη και τους Αγίους Τόπους μέσα από τη σαρκαστική ματιά ενός Αμερικανού τουρίστα. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
6. Αίγυπτος, Χετζάζη, Αραβία και Μεσοποταμία
Edward William Lane (1801-1876) — Άγγλος ανατολιστής. Το An Account of the Manners and Customs of the Modern Egyptians εξετάζει την οικογένεια, τη θρησκεία, τη διασκέδαση και τα επαγγέλματα και συγκαταλέγεται στα κλασικά έργα που προσεγγίζουν περισσότερο την επιτόπια έρευνα. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Sophia Lane Poole (1804-1891) — Αγγλίδα συγγραφέας, αδελφή του Lane. Το The Englishwoman in Egypt παρουσιάζει την οικιακή ζωή των γυναικών, τους γάμους και τους χώρους του χαρεμιού από μια οπτική απρόσιτη στους άνδρες. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Florence Nightingale (1820-1910) — Πρωτοπόρος της βρετανικής νοσηλευτικής. Οι ταξιδιωτικές της επιστολές από την Αίγυπτο εξετάζουν τη θρησκεία, την υγεία και την κοινωνική ζωή με αφετηρία τους ιστορικούς χώρους. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Amelia Edwards (1831-1892) — Αγγλίδα συγγραφέας. Το A Thousand Miles up the Nile σύστησε την Αίγυπτο και την αρχαιολογία στο ευρύ κοινό. Η συγγραφέας πρωτοστάτησε αργότερα στην ίδρυση του Ταμείου Εξερεύνησης της Αιγύπτου. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Richard Francis Burton (1821-1890) — Βρετανός αξιωματικός, ανατολιστής και πράκτορας. Το Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah αφηγείται το προσκυνηματικό ταξίδι που πραγματοποίησε μεταμφιεσμένος. Ο Burton εργάστηκε επίσης για τις βρετανικές υπηρεσίες πληροφοριών. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
William Gifford Palgrave (1826-1888) — Βρετανός περιηγητής και πράκτορας. Το Narrative of a Year's Journey through Central and Eastern Arabia καταγράφει την κεντρική και την ανατολική Αραβία στο πλαίσιο πολιτικής αποστολής. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Charles Montagu Doughty (1843-1926) — Άγγλος ποιητής και περιηγητής. Το Travels in Arabia Deserta τεκμηριώνει το φυλετικό δίκαιο, την ποίηση και τον νομαδισμό στη βόρεια Αραβία με πυκνή και ιδιότυπη γλώσσα. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Lady Anne Blunt (1837-1917) — Αγγλίδα περιηγήτρια. Τα Bedouin Tribes of the Euphrates και A Pilgrimage to Nejd καταγράφουν τις φυλές, την εκτροφή αλόγων και τη ζωή των γυναικών. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Austen Henry Layard (1817-1894) — Βρετανός αρχαιολόγος και διπλωμάτης. Το Nineveh and Its Remains περιγράφει τις ανασκαφές γύρω από τη Μοσούλη, τις τοπικές κοινότητες και τις φυλές. Ο συγγραφέας έφτασε αργότερα έως τη θέση του πρέσβη στην Κωνσταντινούπολη. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
William Francis Ainsworth (1807-1896) — Βρετανός γιατρός και γεωλόγος, επιστημονικό μέλος της Αποστολής του Ευφράτη. Το Travels and Researches in Asia Minor, Mesopotamia ερευνά συστηματικά τη Μικρά Ασία, το Κουρδιστάν και τη Μεσοποταμία. Κρατικά υποστηριζόμενη αποστολή.
Gertrude Bell (1868-1926) — Βρετανίδα αρχαιολόγος και πολιτική υπάλληλος. Τα The Desert and the Sown και Amurath to Amurath καταγράφουν τις φυλές και την τοπική πολιτική στη Συρία και στη Μεσοποταμία. Αυτή η συσσωρευμένη γνώση αποτέλεσε αργότερα θεμέλιο της βρετανικής πολιτικής στο Ιράκ. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Max von Oppenheim (1860-1946) — Γερμανός διπλωμάτης και αρχαιολόγος. Το Vom Mittelmeer zum Persischen Golf εξετάζει τις φυλές των Βεδουίνων στη Συρία και στη Μεσοποταμία. Ο συγγραφέας, γνωστός ως «πράκτορας του Κάιζερ», αποτελεί σαφώς πρόσωπο των υπηρεσιών πληροφοριών. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Alois Musil (1868-1944) — Αυστριακός-Τσέχος ιερέας και ανατολιστής. Το Arabia Petraea τεκμηριώνει τη γεωγραφία των φυλών, τις διαλέκτους και τον νομαδισμό. Στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ο συγγραφέας ανέλαβε επίσης αποστολή πληροφοριών για λογαριασμό της Αυστρίας. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
David George Hogarth (1862-1927) — Βρετανός αρχαιολόγος. Το A Wandering Scholar in the Levant ερευνά τη Μικρά Ασία και τη Συρία. Στη διάρκεια του πολέμου ο συγγραφέας διηύθυνε επιχειρήσεις πληροφοριών ως επικεφαλής του Αραβικού Γραφείου στο Κάιρο. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Mark Sykes (1879-1919) — Βρετανός πολιτικός. Τα Through Five Turkish Provinces και Dar-ul-Islam περιγράφουν τις φυλές και τα θρησκευτικά δόγματα στη Μικρά Ασία και στη Μεσοποταμία. Ο μετέπειτα ρόλος του συγγραφέα στη συμφωνία Σάικς–Πικό επιβάλλει ιδιαίτερα κριτική ανάγνωση του κειμένου. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
7. Βαλκάνια, λαοί της Μικράς Ασίας και πρωτοεθνογραφία
Ami Boué (1794-1881) — Αυστριακός γεωλόγος. Το La Turquie d'Europe συγκεντρώνει τη γεωγραφία, τις γλώσσες, τους λαούς και την κοινωνική δομή των Βαλκανίων σε μια εκτενή τετράτομη απογραφή. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
Johann Georg von Hahn (1811-1869) — Αυστριακός πρόξενος και ανατολιστής. Το Albanesische Studien αποτελεί πρωτοποριακή μελέτη της αλβανικής γλώσσας, των φυλών και της λαογραφίας. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Guillaume Lejean (1824-1871) — Γάλλος γεωγράφος και εθνογράφος. Το Ethnographie de la Turquie d'Europe επιχειρεί να χαρτογραφήσει την εθνοτική και γλωσσική κατανομή στα οθωμανικά Βαλκάνια. Επειδή αντανακλά τις εθνικιστικές κατηγορίες της εποχής, το έργο απαιτεί κριτική ανάγνωση. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
Georgina Muir Mackenzie (1833-1874) και Adeline Paulina Irby (1831-1911) — Δύο Βρετανίδες περιηγήτριες. Το Travels in the Slavonic Provinces of Turkey-in-Europe καταγράφει τη Βοσνία, την Ερζεγοβίνη και τους Σλάβους των Βαλκανίων μέσα από τη ματιά γυναικών παρατηρητριών. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Felix Kanitz (1829-1904) — Περιηγητής από την Αυστροουγγαρία. Το Donau-Bulgarien und der Balkan τεκμηριώνει τη Βουλγαρία και τη λεκάνη του Δούναβη με σαφώς εθνογραφική προσοχή. Η μελέτη αντανακλά παράλληλα το ενδιαφέρον των Αψβούργων για την περιοχή. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
Henry Fanshawe Tozer (1829-1916) — Άγγλος κληρικός και περιηγητής. Το Researches in the Highlands of Turkey καταγράφει τις λαϊκές δοξασίες και τις τοπικές κοινότητες στη Μακεδονία, στη Θεσσαλία και στην Ήπειρο. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Henry J. Van Lennep (1815-1889) — Αμερικανός ιεραπόστολος. Το Travels in Little-Known Parts of Asia Minor τεκμηριώνει τις αρμενικές κοινότητες, τα σπίτια, την ενδυμασία και τη θρησκευτική ζωή στην κεντρική και ανατολική Μικρά Ασία. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
H. F. B. Lynch (1862-1913) — Βρετανός περιηγητής και έμπορος. Το Armenia: Travels and Studies εξετάζει την περιοχή γύρω από το Βαν, το Μπιτλίς και το Ερζερούμ. Η εταιρεία ατμόπλοιων που διατηρούσε η οικογένειά του στον Τίγρη συνέδεε την παρουσία του με εμπορικό ενδιαφέρον για την περιοχή. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
Isabella Bird (1831-1904) — Βρετανίδα περιηγήτρια. Το Journeys in Persia and Kurdistan καταγράφει την ανατολική Μικρά Ασία και τις κουρδικές περιοχές μέσα από τη ματιά μιας γυναίκας περιηγήτριας. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Lucy Mary Jane Garnett (1849-1934) — Βρετανίδα λαογράφος. Το The Women of Turkey and Their Folk-Lore συγκεντρώνει διεξοδικά τη λαογραφία των μουσουλμάνων, Ρωμιών, Αρμενισσών, Εβραίων, Βουλγάρων και Αλβανίδων γυναικών. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Edith Durham (1863-1944) — Βρετανίδα περιηγήτρια. Το High Albania τεκμηριώνει τη φυλετική οργάνωση, τη βεντέτα και το εθιμικό δίκαιο στη βόρεια Αλβανία και αποτελεί ένα από τα έργα που προσεγγίζουν περισσότερο την άμεση παρατήρηση. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Frederick William Hasluck (1878-1920) — Βρετανός αρχαιολόγος και μελετητής. Το Christianity and Islam under the Sultans εξετάζει τους κοινούς ιερούς τόπους, τον μπεκτασισμό και τη διαπερατότητα των θρησκευτικών ορίων στη Μικρά Ασία και στα Βαλκάνια. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Frederick Burnaby (1842-1885) — Βρετανός αξιωματικός του ιππικού. Το On Horseback through Asia Minor καταγράφει τις μετακινήσεις, την ασφάλεια και την επαρχιακή πολιτική στη Μικρά Ασία μέσα από ένα ταξίδι μεγάλης αναγνωριστικής αξίας. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Otto Blau (1828-1879) — Γερμανός πρόξενος και ανατολιστής. Συνέταξε ταξιδιωτικές και διπλωματικές μελέτες για τη Βοσνία, την Ερζεγοβίνη και τα οθωμανικά Βαλκάνια. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
8. Βοτανική, ζωολογία, γεωγραφία και φυσικές επιστήμες
Guillaume-Antoine Olivier (1756-1814) — Γάλλος φυσιοδίφης που στάλθηκε με κυβερνητική αποστολή στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, στην Αίγυπτο και στην Περσία. Το Voyage dans l'Empire Othoman, l'Égypte et la Perse είναι εξάτομο έργο που συνδυάζει τη φυσική ιστορία με τη διπλωματία και το εμπόριο. Κρατικά υποστηριζόμενη αποστολή.
Jean-Guillaume Bruguière (1749/50-1798) — Γάλλος φυσιοδίφης και συνοδοιπόρος του Olivier. Συνέβαλε στο επιστημονικό έργο της αποστολής με ζωολογικές συλλογές και συλλογές φυσικής ιστορίας. Κρατικά υποστηριζόμενη αποστολή.
Pierre-Martin-Rémi Aucher-Éloy (1792-1838) — Γάλλος βοτανολόγος. Το Relations de voyages en Orient περιλαμβάνει τις συστηματικές συλλογές φυτών που συγκέντρωσε από τη Μικρά Ασία, την Περσία και το Ιράκ. Ο συγγραφέας πέθανε άρρωστος στο Ισφαχάν κατά τη διάρκεια αυτής της προσπάθειας. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Theodor Kotschy (1813-1866) — Αυστριακός βοτανολόγος. Με τις έρευνές του στη Μικρά Ασία, στη Συρία και στην Αίγυπτο δημιούργησε σημαντικές συλλογές για τη χλωρίδα της περιοχής. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Edmond Boissier (1810-1885) — Ελβετός βοτανολόγος. Το Flora Orientalis είναι ένας πεντάτομος συστηματικός κατάλογος που συγκεντρώνει τα φυτά της περιοχής από τα Βαλκάνια έως τα σύνορα της Περσίας. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Pierre de Tchihatcheff (1808-1890) — Ρώσος-Γάλλος γεωγράφος. Το Asie Mineure προσφέρει εκτενή επιστημονική επισκόπηση της γεωλογίας, της βλάστησης και του πληθυσμού της Μικράς Ασίας. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
Carl Haussknecht (1838-1903) — Γερμανός βοτανολόγος. Συγκέντρωσε εκτενείς συλλογές φυτών στη Μικρά Ασία, στη Συρία και στην Περσία. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
August Grisebach (1814-1879) — Γερμανός βοτανολόγος. Το Spicilegium Florae Rumelicae et Bithynicae ταξινομεί τα φυτά της Ρούμελης και της Βιθυνίας. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Eduard Rüppell (1794-1884) — Γερμανός φυσιοδίφης. Εκπόνησε πρωτοποριακές μελέτες για τη ζωολογία της Αιγύπτου, της Ερυθράς Θάλασσας και της βορειοανατολικής Αφρικής. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Georg Schweinfurth (1836-1925) — Γερμανός βοτανολόγος και περιηγητής. Μελέτησε τη φυτογεωγραφία της Αιγύπτου, του Σουδάν και της λεκάνης της Ερυθράς Θάλασσας. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
George Edward Post (1838-1909) — Αμερικανός ιεραπόστολος και βοτανολόγος που εργαζόταν στο κολέγιο της Βηρυτού. Το Flora of Syria, Palestine and Sinai θεωρείται θεμελιώδες έργο για τη βοτανική του Λεβάντε. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Moritz Wagner (1813-1887) — Γερμανός φυσιοδίφης και περιηγητής. Το Reise nach Persien und dem Lande der Kurden καταγράφει τις κουρδικές περιοχές και την Περσία στο πλαίσιο της φυσικής ιστορίας. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Friedrich Parrot (1791-1841) — Γερμανός-Ρώσος φυσιοδίφης. Το Journey to Ararat αφηγείται την πρώτη σύγχρονη ανάβαση στο όρος Αραράτ και περιγράφει τη φυσική γεωγραφία της περιοχής. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Alfred Philippson (1864-1953) — Γερμανός γεωγράφος και γεωλόγος. Συνέταξε λεπτομερείς μελέτες για τη γεωλογία και την περιφερειακή γεωγραφία της δυτικής Μικράς Ασίας. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
Victor Guérin (1821-1890) — Γάλλος γεωγράφος. Τεκμηρίωσε συστηματικά την ιστορική γεωγραφία της Παλαιστίνης και της Συρίας. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
9. Αρχαιολογία, χαρτογραφία και στατιστική
Charles Texier (1802-1871) — Αρχαιολόγος και αρχιτέκτονας σε αποστολή της γαλλικής κυβέρνησης. Το Description de l'Asie Mineure τεκμηριώνει την αρχαιολογία και την ιστορική γεωγραφία της Μικράς Ασίας. Κρατικά υποστηριζόμενη αποστολή.
William John Hamilton (1805-1867) — Άγγλος γεωλόγος. Το Researches in Asia Minor, Pontus and Armenia ερευνά το εσωτερικό της Μικράς Ασίας από γεωλογική και γεωγραφική άποψη. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
Charles Fellows (1799-1860) — Βρετανός αρχαιολόγος. Έπειτα από τα ταξίδια και τις ανασκαφές του στη Λυκία, μετέφερε τα μάρμαρα της Ξάνθου στο Βρετανικό Μουσείο. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
Heinrich Schliemann (1822-1890) — Γερμανός αρχαιολόγος. Είναι γνωστός για τις ανασκαφές της Τροίας και την αρχαιολογία της δυτικής Μικράς Ασίας. Μετέφερε μέρος των ευρημάτων στο εξωτερικό. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
Carl Humann (1839-1896) — Γερμανός μηχανικός και αρχαιολόγος. Διηύθυνε τις ανασκαφές της Περγάμου και μετέφερε τον Βωμό της Περγάμου στη Γερμανία. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
Georges Perrot (1832-1914) — Γάλλος αρχαιολόγος. Συνέταξε εκτενείς μελέτες για την τέχνη και την αρχαιολογία της Μικράς Ασίας. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Charles Chipiez (1835-1901) — Γάλλος ιστορικός της αρχιτεκτονικής. Συνέγραψε μαζί με τον Perrot έργα για την αρχαία αρχιτεκτονική και την ιστορία της τέχνης. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Heinrich Kiepert (1818-1899) — Γερμανός χαρτογράφος. Δημιούργησε σύγχρονους χάρτες της Μικράς Ασίας και του οθωμανικού χώρου, οι οποίοι χρησιμοποιήθηκαν ευρέως για στρατιωτικούς και διοικητικούς σκοπούς. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
Vital Cuinet (1833-1896) — Γάλλος στατιστικολόγος. Το La Turquie d'Asie αποτελεί λεπτομερή απογραφή που ποσοτικοποιεί τον πληθυσμό, την οικονομία και τη διοικητική δομή των οθωμανικών βιλαετιών. Ο συγγραφέας εργάστηκε για τη Διοίκηση Οθωμανικού Δημοσίου Χρέους. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
Élisée Reclus (1830-1905) — Γάλλος γεωγράφος. Το Nouvelle Géographie universelle προσφέρει μια ευρεία περιγραφή της φυσικής και ανθρωπογεωγραφίας του οθωμανικού χώρου. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Claude Reignier Conder (1848-1910) — Βρετανός αξιωματικός του Βασιλικού Μηχανικού που διηύθυνε την αποτύπωση της δυτικής Παλαιστίνης για το Ταμείο Εξερεύνησης της Παλαιστίνης. Η μελέτη αυτή αποτέλεσε τη λεπτομερέστερη τοπογραφική καταγραφή της περιοχής. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Edward Henry Palmer (1840-1882) — Βρετανός ανατολιστής. Μελέτησε τη γεωγραφία του Σινά και της Παλαιστίνης. Αργότερα σκοτώθηκε στο Σινά ενώ υπηρετούσε ως Βρετανός πράκτορας. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Charles Warren (1840-1927) — Βρετανός αξιωματικός του Βασιλικού Μηχανικού. Πραγματοποίησε την αρχαιολογική και τοπογραφική έρευνα της Ιερουσαλήμ για λογαριασμό του Ταμείου Εξερεύνησης της Παλαιστίνης. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
10. Ζωγράφοι, χαράκτες και φωτογράφοι
Luigi Mayer (1755-1803) — Ιταλός-Γερμανός ζωγράφος. Το Views in the Ottoman Dominions απεικονίζει τοπία των Βαλκανίων, της Μικράς Ασίας και της Αιγύπτου, υπό την προστασία του Βρετανού πρέσβη Ainslie. Τεκμηριωμένη επίσημη αποστολή.
Thomas Allom (1804-1872) — Άγγλος αρχιτέκτονας και ζωγράφος. Το Constantinople and the Scenery of the Seven Churches of Asia Minor περιλαμβάνει χαρακτικά της Κωνσταντινούπολης και της δυτικής Μικράς Ασίας που αναπαράχθηκαν ευρύτατα. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
John Frederick Lewis (1804-1876) — Άγγλος οριενταλιστής ζωγράφος. Έζησε για μεγάλο διάστημα στο Κάιρο και ζωντάνεψε την καθημερινή ζωή σε λεπτομερείς και υποβλητικούς πίνακες. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
David Roberts (1796-1864) — Σκωτσέζος ζωγράφος. Το The Holy Land, Syria, Idumea, Arabia, Egypt and Nubia απεικονίζει τη μνημειακή αρχιτεκτονική και τις όψεις των πόλεων της περιοχής. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Émile Prisse d'Avennes (1807-1879) — Γάλλος σχεδιαστής και ανατολιστής. Κατέγραψε την Αίγυπτο και την ισλαμική τέχνη με λεπτομερή σχέδια και τεκμηρίωση. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Georges-Jacques Gatine (περ. 1773-περ. 1831) — Γάλλος χαράκτης. Το Costumes orientaux inédits παρουσιάζει σε πίνακες τις οθωμανικές ενδυμασίες και τις ενδυμασίες της ανατολικής Μεσογείου που παρατηρήθηκαν στις αρχές του 19ου αιώνα. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Jean Brindesi (περ. 1826-1888) — Λεβαντίνος-Ιταλός ζωγράφος. Το Elbicei Atika: Musée des anciens costumes turcs de Constantinople τεκμηριώνει τις παλιές οθωμανικές στρατιωτικές και πολιτικές ενδυμασίες σε εικονογραφημένο κατάλογο. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Joseph-Philibert Girault de Prangey (1804-1892) — Γάλλος φωτογράφος. Οι πρώιμες δαγκεροτυπίες του από την Κωνσταντινούπολη, την Αίγυπτο και την Παλαιστίνη συγκαταλέγονται στις παλαιότερες φωτογραφικές καταγραφές του οθωμανικού χώρου. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Maxime du Camp (1822-1894) — Γάλλος συγγραφέας και φωτογράφος. Μαζί με τον Flaubert, φωτογράφισε τα μνημεία της Αιγύπτου και του Λεβάντε στο πλαίσιο κυβερνητικής αποστολής. Κρατικά υποστηριζόμενη αποστολή.
James Robertson (1813-1888) — Βρετανός φωτογράφος. Είναι γνωστός για τις φωτογραφίες του από την Κωνσταντινούπολη και την Κριμαία. Διετέλεσε επίσης αρχιχαράκτης του Οθωμανικού Νομισματοκοπείου. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Felice Beato (1832-1909) — Ιταλός-Βρετανός πολεμικός φωτογράφος. Με τις φωτογραφίες του από τον Κριμαϊκό Πόλεμο και την ανατολική Μεσόγειο συγκαταλέγεται στους πρωτοπόρους της πρώιμης πολεμικής φωτογραφίας. Έμμεση στρατηγική συμβολή.
Francis Frith (1822-1898) — Άγγλος φωτογράφος. Παράγοντας και εκδίδοντας σε μεγάλη κλίμακα φωτογραφίες της Αιγύπτου και της Παλαιστίνης, διαμόρφωσε την οπτική εικόνα της περιοχής. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Félix Bonfils (1831-1885) — Γάλλος φωτογράφος. Με έδρα το στούντιό του στη Βηρυτό, παρήγαγε φωτογραφίες τοπίων και στούντιο από τη Συρία, τον Λίβανο, την Παλαιστίνη και την Αίγυπτο. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Antonio Beato (περ. 1832-1906) — Ιταλός-Βρετανός φωτογράφος. Φωτογράφισε την αιγυπτιακή αρχιτεκτονική και τους αρχαιολογικούς χώρους. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Amadeo Preziosi (1816-1882) — Μαλτέζος ζωγράφος. Το Stamboul: Recollections of Eastern Life ζωντανεύει με υδατογραφίες τους πλανόδιους πωλητές, τα καφενεία και τις επαγγελματικές ομάδες της Κωνσταντινούπολης. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
Joseph Schranz (1803-περ. 1885) — Μαλτέζος ζωγράφος. Δημιούργησε υδατογραφίες με τοπία της Κωνσταντινούπολης και του Βοσπόρου. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.
John Henry Haynes (1849-1910) — Αμερικανός φωτογράφος. Με τις φωτογραφίες αρχαιολογικών χώρων της Μικράς Ασίας και της Μεσοποταμίας συγκαταλέγεται στους πρωτοπόρους της αμερικανικής φωτογραφίας πεδίου. Μη υπηρεσιακός παρατηρητής.