مقدمه
از سده پانزدهم تا اوایل سده بیستم، جغرافیای عثمانی یکی از حوزه‌هایی بود که بیشترین توجه مشاهده‌گران اروپایی را به خود جلب می‌کرد. سفیران ونیزی، گیاه‌شناسان فرانسوی، افسران انگلیسی و باستان‌شناسان آلمانی در دوره‌های مختلف و با انگیزه‌های متفاوت به همین سرزمین‌ها روی آوردند. مجموعه سفرنامه‌ها، گزارش‌ها، طرح‌ها، نقشه‌ها و عکس‌هایی که از خود بر جای گذاشتند، امروز از منابع ضروری شناخت جهان عثمانی به شمار می‌رود. با این حال، خواندن این مجموعه صرفاً در قالب ادبیات سفر، به معنای نادیده گرفتن ماهیت اصلی آن است.
زیرا سیاحان غربی تنها در جغرافیای عثمانی سفر نکردند و به توصیف آن نپرداختند. آن‌ها تشکیلات دولت، سازمان ارتش، راه‌های کاروانی، گیاهان و جانوران، مذاهب، زندگی روزمره زنان و بقایای باستانی را طبقه‌بندی و به اروپا منتقل کردند. به این ترتیب، نظامی یکپارچه برای گردآوری اطلاعات پدید آمد که میان سفرنامه، گزارش سفارت، آلبوم پوشاک، فهرست گیاه‌شناسی، نقشه و عکس عمل می‌کرد. به‌اختصار، این مشاهده بنا بر ماهیت خود، تولید دانشی با کاربرد دوگانه است. دانش تولیدشده اغلب از نیت مشاهده‌گر استقلال می‌یافت و یادداشت مسیر یک گیاه‌شناس می‌توانست منبع طرح عملیاتی یک ارتش و حکاکی یک دژ از سوی یک نقاش، منبع ارزیابی استحکامات برای یک نیروی دریایی شود. بُعد سیاسی و راهبردی این دانش در بخش‌های بعد به تفصیل بررسی می‌شود.
در ادامه، ابتدا چگونگی عملکرد این نظام دانش بررسی می‌شود و سپس فهرستی توضیحی از حدود صد و پنجاه مشاهده‌گر غربی ارائه می‌شود که جغرافیای عثمانی را از سده پانزدهم تا اوایل سده بیستم ثبت کرده‌اند. هر مدخل این فهرست، مشاهده‌گر را از نظر نزدیکی به دستگاه دولت و اطلاعات، با برچسبی در چارچوبی چهارسطحی مشخص می‌کند؛ مبنا و دامنه این طبقه‌بندی در بخش «پرسش اطلاعاتی و چارچوب چهارسطحی» توضیح داده می‌شود.
چرا آمدند
در پس روی آوردن غربیان به سرزمین‌های عثمانی، چند انگیزه تقویت‌کننده یکدیگر وجود داشت. نخستین آن‌ها دیپلماسی بود. از سده شانزدهم، ونیز، فرانسه، هابسبورگ، انگلستان و هلند سفارت‌های دائمی تأسیس کردند و این سفارت‌ها نه‌تنها به مراکز مذاکره، بلکه به مراکز منظم گردآوری اطلاعات تبدیل شدند. منشیان، پزشکان، کشیشان و نقاشان همراه سفیر، در کنار مکاتبات رسمی، متون مبتنی بر مشاهدات خود را نیز تولید کردند.
انگیزه دوم تجارت بود. تجارت ابریشم، ادویه، سنگ‌های قیمتی و منسوجات، بازرگانان را به مسیرهایی از ازمیر تا حلب و از بصره تا تبریز کشاند. این بازرگانان درباره راه‌های کاروانی، گمرک‌ها، محل‌های اقامت و قیمت‌های محلی اطلاعات بسیار دقیقی گرد آوردند. این اطلاعات به همان اندازه که تجاری بود، راهبردی نیز بود.
انگیزه سوم دین بود. زائرانی که به سرزمین مقدس سفر می‌کردند و مبلغان مسیحی که در سده نوزدهم بر شمارشان افزوده شد، ساختار دینی و قومی مناطق مسیر خود را ثبت کردند. چهارمین انگیزه علم بود. گیاه‌شناسان، جانورشناسان، زمین‌شناسان و باستان‌شناسان اغلب با حمایت دولت به میدان رفتند و نمونه و داده گرد آوردند. پنجمین انگیزه نیز مستقیماً اکتشاف نظامی و امپراتوری بود. به‌ویژه در سده نوزدهم، افسران، مهندسان نقشه‌بردار و مأموران سیاسی، ولایات عثمانی را به‌طور نظام‌مند پیمودند و بررسی کردند.
این انگیزه‌ها در عمل هرگز به‌شکل خالص وجود ندارند و تقلیل فعالیت گردآوری اطلاعات به یک انگیزه واحد گمراه‌کننده خواهد بود. یک فرد می‌تواند هم‌زمان پزشک، طبیعت‌شناس و عضو سفارت باشد. این یکی از مهم‌ترین الگوهایی است که فهرست نشان می‌دهد.
اطلاعات چگونه گردآوری و منتقل شد
شیوه گردآوری اطلاعات در طول زمان تغییر کرد. در سده‌های شانزدهم و هفدهم، ابزار اصلی سفرنامه مکتوب و گزارش سفارت بود. مشاهده‌گر آنچه را می‌دید شرح می‌داد و اغلب هدفش معرفی جهان عثمانی به خواننده‌ای اروپایی بود. این متون توصیفی بودند و به حدود دسترسی مشاهده‌گر محدود می‌شدند.
در همان دوره، طبقه‌بندی بصری به‌عنوان ابزاری دوم شکل گرفت. حکاکی‌های پوشاک نیکولا دو نیکوله و سپس آلبوم فریول، مردمان، حرفه‌ها و کارگزاران دولت امپراتوری را بر اساس لباس به دسته‌های مختلف تقسیم کردند. این آلبوم‌ها صرفاً ثبت‌هایی بی‌طرفانه از مد نیستند؛ تلاشی برای مرئی، شمارش‌پذیر و طبقه‌بندی‌پذیر کردن یک جامعه‌اند. پوشاک در دست مشاهده‌گر به ابزاری برای خواندن هویت تبدیل شد.
ابزار سوم، مجموعه‌سازی بود. گیاه، بذر، نمونه گیاه‌نامه‌ای، سکه، نسخه خطی و رونویس کتیبه‌ها به‌صورت فیزیکی به اروپا منتقل شد. این مجموعه‌ها هسته موزه‌ها، باغ‌های گیاه‌شناسی و کتابخانه‌های اروپا را تشکیل دادند. دانش یک منطقه در اشیایی تجسم یافت که از آن منطقه جدا و به جای دیگری برده شده بودند.
ابزار چهارم نقشه بود. از نقشه ایران آدام اولئاریوس در سده هفدهم تا برگه‌های نقشه آناتولی هاینریش کیپرت در سده نوزدهم، نقشه‌نگاری به‌تدریج دقیق‌تر و کاربردی‌تر شد. نقشه، مستقیم‌ترین محصول راهبردی نظام دانش است. می‌تواند ارتشی را به حرکت درآورد، مسیر راه‌آهنی را تعیین کند و مرزی را ترسیم کند.
آخرین ابزار، عکس بود. از میانه سده نوزدهم، داگرئوتیپ و سپس نگاتیو شیشه‌ای، سیمای جغرافیای عثمانی را با جزئیاتی بی‌سابقه ثبت کردند. اما عکس نیز بی‌طرف نیست. به‌ویژه پرتره‌های استودیویی با مدل‌ها، دکورها و لباس‌های گزینش‌شده صحنه‌آرایی می‌شدند. تصویری با عنوان «زن ترک در خانه‌اش» اغلب در استودیو ساخته شده بود.
زنان و ثبت حوزه خصوصی
یکی از ابعاد متمایز این نظام دانش، مشاهده زنان و حوزه خصوصی است. سیاحان مرد نمی‌توانستند وارد فضاهایی مانند حرم‌سرا، حمام و فضای داخلی خانه شوند. این محدودیت دسترسی، نویسندگان زن را در جایگاهی ویژه قرار داد. نامه‌های لیدی مری ورتلی مونتاگو، توصیف‌های جولیا پاردو از استانبول و مشاهدات سوفیا لین پول در مصر، جهانی را ثبت کردند که متون مردان به آن دسترسی نداشتند.
خواندن این روایت‌های زنان صرفاً به‌عنوان «روایت حرم‌سرا» ناقص خواهد بود. هنریتا لیستون، همسر یک سفیر، به‌واسطه دسترسی به محافل نخبگان عثمانی، به مشاهده‌گری دیپلماتیک و اجتماعی تبدیل شد. مشاهده‌گران زن از یک سو کنجکاوی خواننده غربی را تغذیه کردند و از سوی دیگر نشان دادند که دانش مربوط به حوزه خصوصی نیز قابل گردآوری است.
بُعد سیاسی علم
گیاه‌شناسی، جانورشناسی، زمین‌شناسی، باستان‌شناسی و نقشه‌نگاری در نگاه نخست شاخه‌هایی بی‌طرف از علم‌اند. اما در جغرافیای عثمانی همه این رشته‌ها بُعدی سیاسی داشتند. ثبت پوشش گیاهی یک منطقه، هم‌زمان شناخت خاک، آب و اقلیم آن است. بررسی زمین‌شناسی یک رشته‌کوه، به معنای شناخت گذرگاه‌ها و ذخایر معدنی است. کاوش یک شهر باستانی اغلب به انتقال آثار به‌دست‌آمده به موزه‌های اروپا انجامیده است.
انتقال محراب پرگامون به برلین و مرمرهای زانتوس به لندن از آشکارترین نمونه‌های این روند است. باستان‌شناسی به همان اندازه که فعالیتی علمی است، عملی برای تملک نیز هست. به همین ترتیب، پژوهش آماری ویتال کوئینه درباره ولایات عثمانی، با کمی‌سازی جمعیت و اقتصاد، امپراتوری را به موضوعی قابل اداره و قابل مداخله تبدیل کرد.
پرسش اطلاعاتی و چارچوب چهارسطحی
قرار دادن کل این مجموعه در چارچوب «فعالیت اطلاعاتی»، رویکردی هم ثمربخش و هم پرمخاطره است. ثمربخش است، زیرا ارزش راهبردی دانش تولیدشده را آشکار می‌کند. پرمخاطره است، زیرا خطر محو تفاوت میان نیت، مأموریت و نتیجه را در خود دارد. قرار دادن بوسبک، سفیر هابسبورگ، و مارک تواین، گردشگر آمریکایی، در یک دسته واحد، مفهوم را بی‌معنا می‌کند.
راه‌حلی که در این نوشته برگزیده شده، قرار دادن هر مشاهده‌گر در یکی از چهار سطح بر اساس نزدیکی او به دستگاه دولت و اطلاعات است:
- مأموریت مستند. کسانی که دولت، ارتش یا سفارت آنان را با مأموریتی رسمی و روشن اعزام کرده است. سفیران، کنسول‌ها، مشاوران نظامی و مأموران سیاسی در این گروه قرار دارند.
- سفر اکتشافی با حمایت دولت. کسانی که با هدف علمی، اما به دستور و با تأمین مالی حکومت راه افتاده‌اند. سفرهای گیاه‌شناسی و باستان‌شناسی که عبارت «به فرمان پادشاه» را دارند، در این دسته قرار می‌گیرند.
- سهم راهبردی غیرمستقیم. کسانی که با هدفی خصوصی سفر کرده‌اند، اما نقشه، مجموعه، یادداشت مسیر یا تحلیل اجتماعی تولیدشده آنان بعداً کارکردی نظامی، تجاری یا امپراتوری یافته است.
- مشاهده‌گر غیرنظامی. سیاحان، نویسندگان و هنرمندانی که هیچ مأموریت رسمی نداشته‌اند و ارزش آثارشان فرهنگی و مستند است.
این برچسب‌ها مرزهایی قطعی نیستند، بلکه پیشنهادی برای خواندن‌اند. یک فرد می‌تواند در دوره‌های مختلف زندگی خود در سطوح متفاوت قرار گیرد. گرترود بل هم باستان‌شناس است و هم مأمور سیاسی. هدف این نیست که یک برچسب واحد به همه زده شود، بلکه نشان دادن فاصله متغیر میان دانش و قدرت است.
شرق‌شناسی و نقد منابع
این متون و تصاویر، در عین ارائه اطلاعات ارزشمند درباره جهان عثمانی، ثبت می‌کنند که غرب شرق را با چه مقوله‌هایی درک می‌کرد. عنوان‌هایی مانند «ترک»، «روم»، «ارمنی»، «کرد»، «عرب»، «بلغار»، «آلبانیایی»، «درویش» یا «زن حرم‌سرا»، نه‌تنها واقعیت اجتماعی، بلکه نظام طبقه‌بندی مشاهده‌گر را نیز بازتاب می‌دهند. لباس‌ها در برخی حکاکی‌ها با پوشاک واقعی عثمانی فاصله دارند؛ هنرمند آنچه را دیده با تصویر آماده «ترک» در اروپا درآمیخته است.
از این رو، این مجموعه باید از سه صافی جداگانه خوانده شود. نخست، دسترسی مشاهده‌گر است: چه چیزی را توانسته ببیند و به چه جایی نتوانسته وارد شود. دوم، هدف مأموریت اوست: برای چه کسی و با چه انگیزه‌ای نوشته است. سوم اینکه افرادی را که بازنمایی می‌کند، در کدام دسته‌های ازپیش‌آماده قرار می‌دهد. سفرنامه‌ای که بدون طرح این سه پرسش خوانده شود، به سند نگاه غربی تبدیل می‌شود، نه سند واقعیت عثمانی.
امروز چگونه می‌توان از این آثار استفاده کرد
با وجود همه این ملاحظات، این مجموعه گروهی ضروری از منابع است. این متون درباره موضوعاتی سخن می‌گویند که آرشیوهای عثمانی در موردشان سکوت کرده‌اند. زندگی روزمره یک شهر، قیمت‌های یک بازار، جزئیات یک مراسم و گستره پراکنش یک گیاه، اغلب تنها در یادداشت‌های این مشاهده‌گران بیرونی ثبت شده است. باید از یک سو با نقد منبع به آن‌ها نزدیک شد و از سوی دیگر ارزش این ثبت را به رسمیت شناخت.
فهرست زیر با همین رویکرد دوگانه تهیه شده است. هر مدخل، مشاهده‌گر و اثر اصلی او را به‌اختصار معرفی می‌کند و سپس جایگاه او را در نظام گردآوری اطلاعات مشخص می‌سازد. هدف، هم ارائه نقشه‌ای به خواننده عمومی است و هم بر جای گذاشتن متنی مرجع و ماندگار که پژوهشگر بتواند به آن بازگردد.
برخی نام‌ها و آثار
۱. سده پانزدهم: نخستین دیپلمات‌ها، زائران و کاوشگران
Bertrandon de la Broquière (درگذشته ۱۴۵۹) — اشراف‌زاده‌ای در خدمت دوک بورگونی بود. در آناتولی و بالکان، که در پوشش زائر در آن‌ها سفر کرد، قدرت ارتش عثمانی و وضعیت راه‌ها را سنجید و Le Voyage d'Outremer را به‌گونه‌ای نوشت که اطلاعات مسیر و نیروها را برای یک جنگ صلیبی فراهم کند. مأموریت مستند.
Giosafat Barbaro (۱۴۱۳–۱۴۹۴) — دیپلمات و بازرگانی ونیزی بود. Viaggi fatti da Vinetia alla Tana, in Persia مسیرهای دریای سیاه، آناتولی و ایران را دنبال می‌کند؛ اثر همچنین نشانه‌هایی از اتحادی دارد که ونیز می‌کوشید با آق‌قویونلو علیه عثمانی برقرار کند. مأموریت مستند.
Ambrogio Contarini (۱۴۲۹–۱۴۹۹) — سفیری بود که ونیز نزد اوزون حسن فرستاد. سفرنامه او این سفر دیپلماتیک و جهان مرزی عثمانی و ایران را در متن تلاش‌های آن دوره برای یافتن متحد روایت می‌کند. مأموریت مستند.
Arnold von Harff (۱۴۷۱–۱۵۰۵) — شوالیه‌ای آلمانی بود. در سفری که به قصد زیارت آغاز کرد، بالکان، استانبول و شرق مدیترانه را مشاهده کرد و با فهرست‌های کاربردی واژگانی که گرد آورد، ثبت زودهنگامی از زبان و فرهنگ بر جای گذاشت. مشاهده‌گر غیرنظامی.
۲. سده شانزدهم: مشاهده‌گران بزرگ عثمانی
Theodoro Spandounes (حدود ۱۴۵۳–حدود ۱۵۳۸) — نویسنده‌ای با تبار بیزانسی–یونانی بود که در ایتالیا پرورش یافت. On the Origin of the Ottoman Emperors دودمان عثمانی، تشکیلات دربار و آداب ترک‌ها را برای خواننده اروپایی گرد می‌آورد و نگاهی را بازتاب می‌دهد که امپراتوری را از نزدیک می‌شناسد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Luigi Bassano (حدود ۱۵۱۰–حدود ۱۵۷۰) — مشاهده‌گری ایتالیایی بود که در استانبول زندگی کرد. I costumi et i modi particolari de la vita de' Turchi آداب، شیوه غذا خوردن و زندگی خانوادگی عثمانیان را با توجه به جزئیات روزمره روایت می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Benedetto Ramberti (۱۵۰۳–۱۵۴۶) — اومانیستی ونیزی بود. در استانبول، که با هیئتی دیپلماتیک به آن سفر کرد، تشکیلات دربار و کارگزاران دولت را توصیف می‌کند و اداره عثمانی را با کنجکاوی راهبردی ونیز تحلیل می‌کند. مأموریت مستند.
Ogier Ghiselin de Busbecq (۱۵۲۲–۱۵۹۲) — سفیر فلاندری‌تبار هابسبورگ بود که به دربار سلیمان قانونی فرستاده شد. Türk Mektupları مشاهدات مربوط به دیپلماسی، تشکیلات نظامی و زندگی دربار را گرد می‌آورد؛ بوسبک همچنین از چهره‌های اصلی انتقال پیاز لاله و نسخه‌های خطی به اروپا بود. مأموریت مستند.
Hans Dernschwam (۱۴۹۴–۱۵۶۸) — نماینده آلمانی‌تبار تجارت‌خانه فوگر بود. روزنگار استانبول و آناتولی او، قیمت‌ها، بازارها و جوامع شهرها، از جمله آنکارا و آماسیه، را با دقت یک حسابدار تجاری ثبت می‌کند. مأموریت مستند.
Pierre Belon (۱۵۱۷–۱۵۶۴) — طبیعت‌شناسی فرانسوی بود. در منطقه‌ای که همراه سفارت فرانسه در عثمانی به آن آمد، گیاهان، ماهیان و پرندگان را بررسی کرد؛ Les Observations de plusieurs singularitez از نخستین آثار بزرگ تاریخ طبیعی شام و شرق مدیترانه است. سفر اکتشافی با حمایت دولت.
Pierre Gilles (Petrus Gyllius، ۱۴۹۰–۱۵۵۵) — اومانیست و دانشمند علوم طبیعی فرانسوی بود که فرانسوای اول او را مأمور گردآوری نسخه‌های خطی کرد. De Topographia Constantinopoleos اثری بنیادی در ترسیم توپوگرافی تاریخی استانبول به شمار می‌رود. مأموریت مستند.
Jean Chesneau (سده شانزدهم) — منشی دارامون، سفیر فرانسه، بود. Le Voyage de Monsieur d'Aramon مسیر هیئت سفارت از استانبول، آناتولی و شام را از نگاه مشاهده‌گری دیپلماتیک شرح می‌دهد. مأموریت مستند.
Jacques Gassot (سده شانزدهم) — سیاحی فرانسوی در حلقه سفارت دارامون بود. Le discours du voyage de Venise à Constantinople مسیر ونیز–استانبول و شرایط سفر را توصیف می‌کند. مأموریت مستند.
André Thévet (۱۵۱۶–۱۵۹۰) — راهبی بود که مقام کیهان‌نگار پادشاه فرانسه را داشت. Cosmographie de Levant پایتخت عثمانی، زندگی دینی و جوامع شرق مدیترانه را در چارچوب سنت کیهان‌نگاری آن دوره گرد می‌آورد. مأموریت مستند.
Nicolas de Nicolay (۱۵۱۷–۱۵۸۳) — جغرافی‌دان و نقشه‌نگار پادشاه فرانسه بود. در استانبول، که با سفارت دارامون به آن رفت، مردمان امپراتوری و کارگزاران دولت را با حکاکی‌های پوشاک طبقه‌بندی کرد؛ Les quatre premiers livres des navigations et pérégrinations orientales هم فهرستی بصری و بنیادی است و هم متنی اکتشافی. مأموریت مستند.
Melchior Lorck (۱۵۲۶/۲۷–حدود ۱۵۸۸) — هنرمندی دانمارکی–آلمانی بود که با هیئت بوسبک به استانبول آمد. پایتخت دوره سلیمان قانونی، سربازان و حرفه‌ها را در حکاکی‌هایی مبتنی بر مشاهده مستقیم ترسیم کرد و یکی از مفصل‌ترین گواهی‌های بصری دوره خود را بر جای گذاشت. مأموریت مستند.
Thomas Dallam (حدود ۱۵۷۵–حدود ۱۶۳۰) — سازنده ارگ انگلیسی بود. ارگی را که ملکه به محمد سوم هدیه کرده بود تحویل داد و در روزنگار خود، گواهی نادری از نگاه یک صنعتگر درباره دنیای درونی دربار بر جای گذاشت. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Philippe du Fresne-Canaye (۱۵۵۱–۱۶۱۰) — سیاحی فرانسوی بود. Le Voyage du Levant استانبول و نهادهای عثمانی را با کنجکاوی اومانیستی توصیف می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Salomon Schweigger (۱۵۵۱–۱۶۲۲) — روحانی پروتستان آلمانی و واعظ سفارت هابسبورگ بود. Ein newe Reyssbeschreibung زندگی دینی استانبول و جوامع شرق مدیترانه را با تأکید بر مشاهده مذاهب شرح می‌دهد. مأموریت مستند.
Reinhold Lubenau (۱۵۵۶–۱۶۳۱) — داروساز آلمانی در همراهان سفارت هابسبورگ بود. خاطراتش شهرهای عثمانی، دربار و زندگی روزمره را با جزئیات حاصل از اقامتی طولانی ثبت می‌کند. مأموریت مستند.
۳. سده هفدهم: دربار، جامعه، تجارت و دین
George Sandys (۱۵۷۸–۱۶۴۴) — شاعر و سیاحی انگلیسی بود. A Relation of a Journey Begun Anno Domini 1610 ادیان و زندگی اجتماعی در استانبول، مصر و فلسطین را با کنجکاوی اومانیستی توصیف می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
William Lithgow (حدود ۱۵۸۲–حدود ۱۶۴۵) — ماجراجویی اسکاتلندی بود. The Totall Discourse of the Rare Adventures سفر طولانی و پررنج او در بالکان، استانبول و شرق مدیترانه را به‌عنوان گواهی شخصی روایت می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Michael Heberer (حدود ۱۵۶۰–۱۶۲۳) — سیاحی آلمانی بود. Aegyptiaca Servitus سال‌های اسارت او در کشتی‌های پارویی عثمانی و زندگی اجتماعی در رودس، استانبول و مصر را از درون و از پایین روایت می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Pietro della Valle (۱۵۸۶–۱۶۵۲) — اشراف‌زاده‌ای ایتالیایی بود. Viaggi در سفرهای او از استانبول تا ایران، موسیقی، پوشاک و مراسم ازدواج و تدفین را ثبت می‌کند؛ رابطه نویسنده با دربار صفوی نیز بُعدی سیاسی به متن می‌افزاید. سهم راهبردی غیرمستقیم.
Henry Blount (۱۶۰۲–۱۶۸۲) — سیاحی انگلیسی بود. A Voyage into the Levant حکومت و ساختار نظامی عثمانی را با ارزیابی‌ای خونسردانه بررسی می‌کند که می‌کوشد از پیش‌داوری دور بماند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
François de La Boullaye-Le Gouz (۱۶۲۳–۱۶۶۸) — سیاحی فرانسوی بود. Les Voyages et observations جغرافیایی گسترده شامل سرزمین‌های عثمانی و ایران را دربر می‌گیرد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Jean de Thévenot (۱۶۳۳–۱۶۶۷) — سیاحی فرانسوی بود. Relation d'un voyage fait au Levant در مسیری از استانبول تا مصر، عراق و ایران، خوراک، اقامت، حمام و زندگی روزمره را با جزئیات روایت می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Jean-Baptiste Tavernier (۱۶۰۵–۱۶۸۹) — بازرگان فرانسوی سنگ‌های قیمتی بود. Les Six Voyages در شش سفر او از مسیر عثمانی به ایران و هند، راه‌های کاروانی، گمرک‌ها و مصرف درباری را مستند می‌کند؛ این اطلاعات به همان اندازه که تجاری است، ارزش راهبردی نیز دارد. سهم راهبردی غیرمستقیم.
Guillaume-Joseph Grelot (۱۶۳۰–حدود ۱۶۸۰) — نقاش و سیاحی فرانسوی بود. Relation nouvelle d'un voyage de Constantinople معماری استانبول و مساجد را با طرح‌های دقیق مبتنی بر اندازه‌گیری ترسیم می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Paul Rycaut (۱۶۲۹–۱۷۰۰) — دیپلمات انگلیسی بود که در ازمیر کنسولگری کرد. The Present State of the Ottoman Empire اداره عثمانی، علما، طریقت‌ها و طبقات نظامی را تحلیل می‌کند و از تأثیرگذارترین آثار مرجع دوره خود به شمار می‌رود. مأموریت مستند.
Antoine Galland (۱۶۴۶–۱۷۱۵) — شرق‌شناسی فرانسوی بود. به نمایندگی از سفارت نسخه‌های خطی و سکه گرد آورد؛ روزنگارهای استانبول او، محیط سفارت، تجارت کتاب و محافل دانشمندان را بازتاب می‌دهند. مأموریت مستند.
Jacob Spon (۱۶۴۷–۱۶۸۵) — پزشک و عتیقه‌شناسی فرانسوی بود. Voyage d'Italie, de Dalmatie, de Grèce et du Levant آثار باستانی یونان عثمانی را با توجهی باستان‌شناختی و زودهنگام ثبت می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
George Wheler (۱۶۵۱–۱۷۲۴) — سیاحی انگلیسی بود که همراه اسپون سفر کرد. A Journey into Greece در کنار بقایای باستانی، گیاهان منطقه را نیز گرد می‌آورد و مشاهده را به حوزه تاریخ طبیعی گسترش می‌دهد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Cornelis de Bruijn (حدود ۱۶۵۲–۱۷۲۶/۲۷) — نقاشی هلندی بود. Reizen door de vermaardste deelen van Klein Asia شهرها و مردم آناتولی و به‌ویژه تخت‌جمشید را با حکاکی‌های مبتنی بر مشاهده مستقیم ترسیم می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Jean Chardin (۱۶۴۳–۱۷۱۳) — زرگر و بازرگانی فرانسوی‌تبار بود. Voyages en Perse et autres lieux de l'Orient یکی از مفصل‌ترین مشاهدات اروپایی درباره ایران صفوی را ارائه می‌دهد و مسیرهای عثمانی را نیز دربر می‌گیرد. سهم راهبردی غیرمستقیم.
Engelbert Kaempfer (۱۶۵۱–۱۷۱۶) — پزشک و طبیعت‌شناسی آلمانی بود. ابتدا با هیئتی سوئدی به ایران آمد و سپس به کمپانی هند شرقی هلند پیوست؛ Amoenitates Exoticae گیاهان ایران، پزشکی و تخت‌جمشید را با تصویر بررسی می‌کند. مأموریت مستند.
Adam Olearius (۱۵۹۹–۱۶۷۱) — منشی، ریاضی‌دان و نقشه‌نگار آلمانی‌تبار هیئتی بود که فرمانروای هولشتاین به ایران فرستاد. سفرنامه او توصیفی دانشنامه‌ای از ایران و نقشه‌ای بسیار دقیق‌تر از معیارهای زمان خود را دربر دارد. مأموریت مستند.
Laurent d'Arvieux (۱۶۳۵–۱۷۰۲) — کنسول و مشاور دربار فرانسه بود. Mémoires با مشاهداتش درباره سوریه، فلسطین و قبایل عرب، منبعی مستقیم برای سیاست فرانسه در شام شد. مأموریت مستند.
Giovanni Francesco Gemelli Careri (۱۶۵۱–۱۷۲۵) — حقوق‌دان و جهانگردی ایتالیایی بود. Giro del mondo سفر او را از سرزمین‌های عثمانی تا آسیا، به‌عنوان یکی از دور دنیاگردی‌های فردی نادر آن دوره، ثبت می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
۴. سده هجدهم: سفر اکتشافی علمی، پوشاک و جامعه
Joseph Pitton de Tournefort (۱۶۵۶–۱۷۰۸) — گیاه‌شناسی فرانسوی بود که به فرمان پادشاه راهی سفر شد. Relation d'un voyage du Levant جزایر اژه، آناتولی و قفقاز را در کنار گیاه‌شناسی، با مشاهداتی درباره شهرها، پوشاک و زندگی روزمره ثبت می‌کند. سفر اکتشافی با حمایت دولت.
André Michaux (۱۷۴۶–۱۸۰۲) — گیاه‌شناسی بود که دولت فرانسه به او مأموریت داد. از جغرافیایی گسترده، از جمله حلب، بغداد و بصره، نمونه‌های گیاه‌نامه‌ای و بذر گرد آورد و میراث خود را بیشتر در روزنگارها و مجموعه‌هایش بر جای گذاشت. سفر اکتشافی با حمایت دولت.
Aubry de La Motraye (۱۶۷۴–۱۷۴۳) — سیاحی پروتستان و فرانسوی‌تبار بود. Travels through Europe, Asia and into Parts of Africa استانبول، کریمه و آناتولی را همراه با گواهی بر سال‌های اقامت کارل دوازدهم، پادشاه سوئد، در عثمانی شرح می‌دهد. سهم راهبردی غیرمستقیم.
Lady Mary Wortley Montagu (۱۶۸۹–۱۷۶۲) — همسر سفیر انگلستان و نویسنده بود. Turkish Embassy Letters منبع بنیادی حوزه خود است که حمام، زندگی داخل خانه، پوشاک و مایه‌کوبی آبله را از نگاه یک زن روایت می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Charles de Ferriol (۱۶۵۲–۱۷۲۲) — سفیری فرانسوی بود. آلبوم پوشاکی شامل صد حکاکی از جوامع و کارگزاران دولت در استانبول سفارش داد و یکی از تأثیرگذارترین طرح‌های بازنمایی بصری عثمانی را آغاز کرد. مأموریت مستند.
Jean-Baptiste Van Mour (۱۶۷۱–۱۷۳۷) — نقاشی فلاندری بود. با نقاشی‌های پوشاک و مراسمی که برای آلبوم فریول تهیه کرد، به یکی از منابع اصلی بازنمایی بصری عثمانی در سده هجدهم تبدیل شد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Richard Pococke (۱۷۰۴–۱۷۶۵) — روحانی و عتیقه‌شناسی انگلیسی بود. A Description of the East and Some Other Countries جغرافیای باستانی مصر، فلسطین و آناتولی را با توصیفی نظام‌مند مستند می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Jean-Claude Flachat (۱۷۰۰–۱۷۷۵) — بازرگانی فرانسوی بود. Observations sur le commerce et sur les arts صنایع دستی، تولید و فرهنگ مادی عثمانی را از دیدی تجاری ثبت می‌کند. سهم راهبردی غیرمستقیم.
Alexander Drummond (درگذشته ۱۷۶۹) — کارگزار انگلیسی بود که در حلب کنسولگری کرد. Travels through Different Cities حلب، قبرس و آناتولی را همراه با مشاهدات تجاری شرح می‌دهد. مأموریت مستند.
James Porter (۱۷۱۰–۱۷۸۶) — سفیر انگلستان در باب عالی بود. Observations on the Religion, Law, Government and Manners of the Turks ارزیابی نظام‌مندی از حقوق و حکومت عثمانی ارائه می‌کند. مأموریت مستند.
Carsten Niebuhr (۱۷۳۳–۱۸۱۵) — ریاضی‌دان و نقشه‌نگار آلمانی و تنها عضو بازمانده سفر اکتشافی سلطنتی دانمارک به عربستان بود. Reisebeschreibung nach Arabien نقشه‌ها و ساختار اجتماعی مصر، یمن و عربستان را در شمار معتبرترین ثبت‌های آن دوره قرار می‌دهد. سفر اکتشافی با حمایت دولت.
Peter Forsskål (۱۷۳۲–۱۷۶۳) — دانشمند علوم طبیعی سوئدی–فنلاندیِ سفر اکتشافی دانمارک به عربستان بود. گیاهان مصر و یمن را برای Flora Aegyptiaco-Arabica گرد آورد و بخش مهمی از میراث علمی این سفر را شکل داد. سفر اکتشافی با حمایت دولت.
Claude-Étienne Savary (۱۷۵۰–۱۷۸۸) — شرق‌شناسی فرانسوی بود. Lettres sur l'Égypte زندگی روزمره و ساختار اجتماعی مصر را با زبانی ادبی روایت می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Volney (Constantin-François de Chassebœuf، ۱۷۵۷–۱۸۲۰) — اندیشمندی فرانسوی بود. Voyage en Syrie et en Égypte جمعیت، مذاهب و سیاست را خونسردانه تحلیل می‌کند؛ این اثر بعدها منبعی برای لشکرکشی ناپلئون به مصر نیز شد. سهم راهبردی غیرمستقیم.
Choiseul-Gouffier (۱۷۵۲–۱۸۱۷) — سفیر فرانسه در باب عالی بود. Voyage pittoresque de la Grèce آثار باستانی و جامعه محلی اژه و غرب آناتولی را با تصاویر مستند می‌کند. مأموریت مستند.
Louis-François Cassas (۱۷۵۶–۱۸۲۷) — نقاش و معماری فرانسوی بود. بناهای یادمانی سوریه، فنیقیه و مصر سفلی را با طرح‌های دقیق مبتنی بر اندازه‌گیری معماری ترسیم کرد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
William Eton (اواخر سده هجدهم) — مشاهده‌گری انگلیسی بود. A Survey of the Turkish Empire سیاست، جمعیت و ساختار نظامی عثمانی را در چارچوبی مبتنی بر زوال ارزیابی می‌کند. سهم راهبردی غیرمستقیم.
Antoine-Ignace Melling (۱۷۶۳–۱۸۳۱) — معمار و نقاشی آلمانی–فرانسوی بود که برای دربار عثمانی نیز کار کرد. Voyage pittoresque de Constantinople et des rives du Bosphore مفصل‌ترین ثبت بصری استانبول، بسفر و زندگی دربار را تشکیل می‌دهد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
James Dallaway (۱۷۶۳–۱۸۳۴) — نویسنده‌ای انگلیسی بود که پزشک و روحانی سفارت بود. Constantinople Ancient and Modern سیمای تاریخی و اجتماعی شهر را توصیف می‌کند. مأموریت مستند.
Thomas Thornton (۱۷۶۲–۱۸۱۴) — بازرگانی انگلیسی بود که مدت زیادی در شام و شرق مدیترانه زندگی کرد. The Present State of Turkey مشاهداتی مبتنی بر تجربه میدانی درباره حکومت و اقتصاد عثمانی ارائه می‌کند. سهم راهبردی غیرمستقیم.
William George Browne (۱۷۶۸–۱۸۱۳) — سیاحی انگلیسی بود. Travels in Africa, Egypt and Syria مسیرهای مصر و سوریه و ارتباطات با صحرا را ثبت می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Charles-Nicolas-Sigisbert Sonnini de Manoncour (۱۷۵۱–۱۸۱۲) — دانشمند علوم طبیعی و افسری فرانسوی بود. Voyage dans la haute et basse Égypte طبیعت، کشاورزی و زندگی اجتماعی مصر را در کنار هم بررسی می‌کند. سهم راهبردی غیرمستقیم.
۵. سده نوزدهم: مشاهده‌گران اجتماعی و ادبی
Henrietta Liston (۱۷۵۱–۱۸۲۸) — همسر سفیر انگلستان بود. روزنگار استانبول او، محیط سفارت، نخبگان دربار و زندگی زنان را از نگاه مشاهده‌گری دیپلماتیک ثبت می‌کند. مأموریت مستند.
Edward Daniel Clarke (۱۷۶۹–۱۸۲۲) — کانی‌شناس و عتیقه‌شناسی انگلیسی بود. Travels in Various Countries of Europe, Asia and Africa بالکان، استانبول و آناتولی را شرح می‌دهد و او در همین سفرها آثار باستانی بسیاری را نیز به اروپا منتقل کرد. سهم راهبردی غیرمستقیم.
François Pouqueville (۱۷۷۰–۱۸۳۸) — سرکنسول ناپلئون در یانینا نزد علی پاشای تپلنی بود. سفرنامه‌های یونان و آلبانی او، مردمان بالکان و ولایات عثمانی را در چارچوب منافع فرانسه گزارش می‌کنند. مأموریت مستند.
John Cam Hobhouse (۱۷۸۶–۱۸۶۹) — سیاستمداری انگلیسی بود. A Journey through Albania که در سفر همراه با بایرون نوشت، آلبانی و بالکان عثمانی را توصیف می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
William Turner (۱۷۹۲–۱۸۶۷) — دیپلماتی انگلیسی بود. Journal of a Tour in the Levant استانبول، آناتولی و مصر را از نگاه مشاهده‌گری از اعضای سفارت ثبت می‌کند. مأموریت مستند.
Robert Walsh (۱۷۷۲–۱۸۵۲) — روحانی ایرلندی و کشیش سفارت انگلستان بود. A Residence at Constantinople محله‌ها، نهادها و زندگی روزمره شهر را شرح می‌دهد. مأموریت مستند.
Charles MacFarlane (۱۷۹۹–۱۸۵۸) — نویسنده‌ای اسکاتلندی بود. Constantinople in 1828 و Turkey and Its Destiny سیاست و ولایات عثمانی را با نقدی مبتنی بر مشاهدات طولانی ارزیابی می‌کنند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Charles Pertusier (۱۷۷۹–۱۸۳۶) — افسر توپخانه فرانسوی بود. Promenades pittoresques dans Constantinople et sur les rives du Bosphore توصیفی فضایی و اجتماعی از استانبول و بسفر ارائه می‌دهد؛ پژوهش نویسنده درباره استحکامات داردانل، بُعدی راهبردی نیز به متن می‌افزاید. سهم راهبردی غیرمستقیم.
Julia Pardoe (۱۸۰۴–۱۸۶۲) — نویسنده‌ای انگلیسی بود. The City of the Sultan and Domestic Manners of the Turks زندگی خانگی، زنان، حمام و جوامع غیرمسلمان در استانبول را با جزئیات بررسی می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Adolphus Slade (۱۸۰۴–۱۸۷۷) — افسر نیروی دریایی انگلستان بود که بعدها مشاور نیروی دریایی عثمانی، با عنوان مشاور پاشا، شد. Records of Travels in Turkey, Greece نیروی دریایی و زندگی نظامی را از درون شرح می‌دهد. مأموریت مستند.
Helmuth von Moltke (۱۸۰۰–۱۸۹۱) — افسری پروسی بود که در ارتش عثمانی به‌عنوان مشاور نظامی خدمت کرد. Briefe über Zustände und Begebenheiten in der Türkei آناتولی و مناطق کردنشین را با مشاهدات و نقشه‌هایی دارای ارزش بالای شناسایی ثبت می‌کند. مأموریت مستند.
Charles White (۱۷۹۳–۱۸۶۱) — نویسنده‌ای انگلیسی بود. Three Years in Constantinople نهادها، حرفه‌ها، بازارها و زندگی روزمره شهر را به تفصیل مستند می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Jean-Henri-Abdolonyme Ubicini (۱۸۱۸–۱۸۸۴) — نویسنده‌ای فرانسوی بود. Lettres sur la Turquie نهادها، جامعه و امور مالی دوره تنظیمات را تحلیل می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Alexander William Kinglake (۱۸۰۹–۱۸۹۱) — نویسنده‌ای انگلیسی بود. Eothen متن تأثیرگذاری است که سفر از بالکان تا مصر را با زبانی شخصی و ادبی روایت می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Alphonse de Lamartine (۱۷۹۰–۱۸۶۹) — شاعر و سیاستمداری فرانسوی بود. Voyage en Orient تصویری ادبی از شرق درباره استانبول، لبنان و فلسطین ارائه می‌دهد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Gérard de Nerval (۱۸۰۸–۱۸۵۵) — نویسنده‌ای فرانسوی بود. Voyage en Orient قاهره، استانبول و شام را به روایتی ادبی–فرهنگی تبدیل می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Théophile Gautier (۱۸۱۱–۱۸۷۲) — نویسنده‌ای فرانسوی بود. Constantinople خیابان‌ها، گورستان‌ها، درویشان و زندگی تفریحی شهر را با سبکی زنده توصیف می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Gustave Flaubert (۱۸۲۱–۱۸۸۰) — نویسنده‌ای فرانسوی بود. یادداشت‌ها و نامه‌های سفر شرقی او، مشاهداتی نیرومند اما بسیار شخصی و شرق‌شناسانه درباره مصر و شام دربر دارد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Edmondo De Amicis (۱۸۴۶–۱۹۰۸) — نویسنده‌ای ایتالیایی بود. Costantinopoli زندگی شهری چندزبانه و چندجامعه‌ای استانبول را با توجهی دقیق شرح می‌دهد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Pierre Loti (۱۸۵۰–۱۹۲۳) — افسر نیروی دریایی و رمان‌نویسی فرانسوی بود. Aziyadé و نوشته‌های استانبول او، تخیلی ادبی و شرق‌شناسانه از پایتخت اواخر دوره عثمانی ارائه می‌کنند؛ با وجود هویت نظامی او، متونش ماهیتی ادبی دارند، نه مستند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Mark Twain (۱۸۳۵–۱۹۱۰) — نویسنده‌ای آمریکایی بود. The Innocents Abroad استانبول و سرزمین مقدس را از نگاه طنزآمیز یک گردشگر آمریکایی ثبت می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
۶. مصر، حجاز، عربستان و بین‌النهرین
Edward William Lane (۱۸۰۱–۱۸۷۶) — شرق‌شناسی انگلیسی بود. An Account of the Manners and Customs of the Modern Egyptians به‌عنوان یکی از آثار کلاسیکی که بیشترین نزدیکی را به پژوهش میدانی دارد، خانواده، دین، تفریح و حرفه‌ها را بررسی می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Sophia Lane Poole (۱۸۰۴–۱۸۹۱) — نویسنده‌ای انگلیسی و خواهر لین بود. The Englishwoman in Egypt زندگی خانگی زنان، عروسی‌ها و فضاهای حرم‌سرا را از زاویه‌ای روایت می‌کند که مردان به آن دسترسی نداشتند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Florence Nightingale (۱۸۲۰–۱۹۱۰) — پیشگام پرستاری انگلستان بود. نامه‌های سفر مصر او، دین، سلامت و زندگی اجتماعی را از خلال مکان‌های تاریخی بررسی می‌کنند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Amelia Edwards (۱۸۳۱–۱۸۹۲) — نویسنده‌ای انگلیسی بود. A Thousand Miles up the Nile مصر و باستان‌شناسی را به مخاطبان گسترده شناساند؛ نویسنده بعدها در تأسیس صندوق اکتشاف مصر پیشگام شد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Richard Francis Burton (۱۸۲۱–۱۸۹۰) — افسر، شرق‌شناس و مأموری انگلیسی بود. Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah سفر حج او را که با تغییر ظاهر انجام داد روایت می‌کند؛ برتون هم‌زمان برای دستگاه اطلاعاتی انگلستان نیز کار کرد. مأموریت مستند.
William Gifford Palgrave (۱۸۲۶–۱۸۸۸) — سیاح و مأموری انگلیسی بود. Narrative of a Year's Journey through Central and Eastern Arabia عربستان مرکزی و شرقی را در چارچوب مأموریتی سیاسی ثبت می‌کند. مأموریت مستند.
Charles Montagu Doughty (۱۸۴۳–۱۹۲۶) — شاعر و سیاحی انگلیسی بود. Travels in Arabia Deserta حقوق قبیله‌ای، شعر و کوچ‌نشینی در شمال عربستان را با زبانی دشوار و متمایز مستند می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Lady Anne Blunt (۱۸۳۷–۱۹۱۷) — سیاحی انگلیسی بود. Bedouin Tribes of the Euphrates و A Pilgrimage to Nejd قبایل، پرورش اسب و زندگی زنان را ثبت می‌کنند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Austen Henry Layard (۱۸۱۷–۱۸۹۴) — باستان‌شناس و دیپلماتی انگلیسی بود. Nineveh and Its Remains کاوش‌های پیرامون موصل، جوامع محلی و قبایل را شرح می‌دهد؛ نویسنده بعدها تا مقام سفیر در استانبول ارتقا یافت. سهم راهبردی غیرمستقیم.
William Francis Ainsworth (۱۸۰۷–۱۸۹۶) — پزشک و زمین‌شناس انگلیسی و دانشمند سفر اکتشافی فرات بود. Travels and Researches in Asia Minor, Mesopotamia آناتولی، کردستان و بین‌النهرین را به‌طور نظام‌مند بررسی می‌کند. سفر اکتشافی با حمایت دولت.
Gertrude Bell (۱۸۶۸–۱۹۲۶) — باستان‌شناس و مأمور سیاسی انگلیسی بود. The Desert and the Sown و Amurath to Amurath قبایل و سیاست محلی در سوریه و بین‌النهرین را ثبت می‌کنند؛ این اندوخته بعدها به مبنای سیاست انگلستان در عراق تبدیل شد. مأموریت مستند.
Max von Oppenheim (۱۸۶۰–۱۹۴۶) — دیپلمات و باستان‌شناسی آلمانی بود. Vom Mittelmeer zum Persischen Golf قبایل بدوی در سوریه و بین‌النهرین را بررسی می‌کند؛ نویسنده که «مأمور قیصر» نامیده می‌شود، چهره‌ای آشکار در عرصه اطلاعات است. مأموریت مستند.
Alois Musil (۱۸۶۸–۱۹۴۴) — کشیش و شرق‌شناسی اتریشی–چک بود. Arabia Petraea جغرافیای قبایل، گویش‌ها و کوچ‌نشینی را مستند می‌کند؛ نویسنده در جنگ جهانی اول برای اتریش مأموریت اطلاعاتی نیز بر عهده گرفت. مأموریت مستند.
David George Hogarth (۱۸۶۲–۱۹۲۷) — باستان‌شناسی انگلیسی بود. A Wandering Scholar in the Levant آناتولی و سوریه را بررسی می‌کند؛ نویسنده در دوران جنگ، در مقام رئیس دفتر عربی در قاهره، فعالیت اطلاعاتی را مدیریت کرد. مأموریت مستند.
Mark Sykes (۱۸۷۹–۱۹۱۹) — سیاستمداری انگلیسی بود. Through Five Turkish Provinces و Dar-ul-Islam قبایل و مذاهب آناتولی و بین‌النهرین را شرح می‌دهند؛ نقش بعدی نویسنده در سایکس–پیکو، خواندنی به‌ویژه انتقادی از متن را ضروری می‌کند. مأموریت مستند.
۷. بالکان، مردمان آناتولی و پیش‌مردم‌نگاری
Ami Boué (۱۷۹۴–۱۸۸۱) — زمین‌شناسی اتریشی بود. La Turquie d'Europe جغرافیا، زبان‌ها، مردمان و ساختار اجتماعی بالکان را در فهرستی جامع و چهارجلدی گرد می‌آورد. سهم راهبردی غیرمستقیم.
Johann Georg von Hahn (۱۸۱۱–۱۸۶۹) — کنسول و شرق‌شناسی اتریشی بود. Albanesische Studien پژوهشی پیشگام در بررسی زبان آلبانیایی، قبایل و فرهنگ عامه است. مأموریت مستند.
Guillaume Lejean (۱۸۲۴–۱۸۷۱) — جغرافی‌دان و مردم‌نگاری فرانسوی بود. Ethnographie de la Turquie d'Europe می‌کوشد پراکندگی قومی و زبانی در بالکان عثمانی را نقشه‌برداری کند؛ از آنجا که اثر مقوله‌های ملی‌گرایانه آن دوره را بازتاب می‌دهد، خواندنی انتقادی را ضروری می‌سازد. سهم راهبردی غیرمستقیم.
Georgina Muir Mackenzie (۱۸۳۳–۱۸۷۴) و Adeline Paulina Irby (۱۸۳۱–۱۹۱۱) — دو زن سیاح انگلیسی بودند. Travels in the Slavonic Provinces of Turkey-in-Europe بوسنی، هرزگوین و اسلاوهای بالکان را از نگاه مشاهده‌گران زن ثبت می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Felix Kanitz (۱۸۲۹–۱۹۰۴) — سیاحی اتریشی–مجاری بود. Donau-Bulgarien und der Balkan بلغارستان و حوضه دانوب را با توجهی آشکارا مردم‌نگارانه مستند می‌کند؛ این پژوهش هم‌زمان توجه هابسبورگ به منطقه را نیز بازتاب می‌دهد. سهم راهبردی غیرمستقیم.
Henry Fanshawe Tozer (۱۸۲۹–۱۹۱۶) — روحانی و سیاحی انگلیسی بود. Researches in the Highlands of Turkey باورهای مردمی و جوامع محلی در مقدونیه، تسالی و اپیروس را ثبت می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Henry J. Van Lennep (۱۸۱۵–۱۸۸۹) — مبلغ مسیحی آمریکایی بود. Travels in Little-Known Parts of Asia Minor جوامع ارمنی، خانه‌ها، پوشاک و زندگی دینی در آناتولی مرکزی و شرقی را مستند می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
H. F. B. Lynch (۱۸۶۲–۱۹۱۳) — سیاح و بازرگانی انگلیسی بود. Armenia: Travels and Studies پیرامون وان، بیتلیس و ارزروم را بررسی می‌کند؛ شرکت کشتی بخاری که خانواده او در دجله اداره می‌کردند، علاقه‌ای تجاری به منطقه داشت. سهم راهبردی غیرمستقیم.
Isabella Bird (۱۸۳۱–۱۹۰۴) — سیاحی انگلیسی بود. Journeys in Persia and Kurdistan آناتولی شرقی و مناطق کردنشین را از نگاه یک زن سیاح ثبت می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Lucy Mary Jane Garnett (۱۸۴۹–۱۹۳۴) — پژوهشگر فرهنگ عامه انگلیسی بود. The Women of Turkey and Their Folk-Lore فرهنگ عامه زنان مسلمان، یونانی، ارمنی، یهودی، بلغار و آلبانیایی را به‌شکلی جامع گرد می‌آورد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Edith Durham (۱۸۶۳–۱۹۴۴) — سیاحی انگلیسی بود. High Albania با اثری که از نزدیک‌ترین نمونه‌ها به مشاهده مستقیم است، ساختار قبیله‌ای، خون‌خواهی و حقوق عرفی در شمال آلبانی را مستند می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Frederick William Hasluck (۱۸۷۸–۱۹۲۰) — باستان‌شناس و دانشمندی انگلیسی بود. Christianity and Islam under the Sultans اماکن مقدس مشترک، بکتاشیه و نفوذپذیری مرزهای دینی در آناتولی و بالکان را بررسی می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Frederick Burnaby (۱۸۴۲–۱۸۸۵) — افسر سواره‌نظام انگلیسی بود. On Horseback through Asia Minor حمل‌ونقل، امنیت و سیاست ولایات آناتولی را در سفری با ارزش شناسایی بالا ثبت می‌کند. مأموریت مستند.
Otto Blau (۱۸۲۸–۱۸۷۹) — کنسول و شرق‌شناسی آلمانی بود. آثاری در زمینه سفر و دیپلماسی درباره بوسنی، هرزگوین و بالکان عثمانی تولید کرد. مأموریت مستند.
۸. گیاه‌شناسی، جانورشناسی، جغرافیا و علوم طبیعی
Guillaume-Antoine Olivier (۱۷۵۶–۱۸۱۴) — دانشمند علوم طبیعی فرانسوی بود که با مأموریتی دولتی به عثمانی، مصر و ایران فرستاده شد. Voyage dans l'Empire Othoman, l'Égypte et la Perse اثری شش‌جلدی است که تاریخ طبیعی را با دیپلماسی و تجارت پیوند می‌دهد. سفر اکتشافی با حمایت دولت.
Jean-Guillaume Bruguière (۱۷۴۹/۵۰–۱۷۹۸) — دانشمند علوم طبیعی فرانسوی و همسفر اولیویه بود. با مجموعه‌های جانورشناسی و تاریخ طبیعی خود به دستاورد علمی این سفر کمک کرد. سفر اکتشافی با حمایت دولت.
Pierre-Martin-Rémi Aucher-Éloy (۱۷۹۲–۱۸۳۸) — گیاه‌شناسی فرانسوی بود. Relations de voyages en Orient مجموعه‌های نظام‌مند گیاهی او از آناتولی، ایران و عراق را دربر دارد؛ نویسنده در راه همین تلاش، در حال بیماری در اصفهان درگذشت. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Theodor Kotschy (۱۸۱۳–۱۸۶۶) — گیاه‌شناسی اتریشی بود. با پژوهش‌هایش در آناتولی، سوریه و مصر، مجموعه‌های مهمی به شناخت گیاهان منطقه افزود. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Edmond Boissier (۱۸۱۰–۱۸۸۵) — گیاه‌شناسی سوئیسی بود. Flora Orientalis فهرستی نظام‌مند و پنج‌جلدی است که گیاهان منطقه‌ای از بالکان تا مرز ایران را گرد می‌آورد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Pierre de Tchihatcheff (۱۸۰۸–۱۸۹۰) — جغرافی‌دانی روسی–فرانسوی بود. Asie Mineure بررسی علمی گسترده‌ای از زمین‌شناسی، پوشش گیاهی و جمعیت آناتولی ارائه می‌کند. سهم راهبردی غیرمستقیم.
Carl Haussknecht (۱۸۳۸–۱۹۰۳) — گیاه‌شناسی آلمانی بود. مجموعه‌های وسیعی از گیاهان را در آناتولی، سوریه و ایران گرد آورد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
August Grisebach (۱۸۱۴–۱۸۷۹) — گیاه‌شناسی آلمانی بود. Spicilegium Florae Rumelicae et Bithynicae گیاهان روم‌ایلی و بیتینیا را طبقه‌بندی می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Eduard Rüppell (۱۷۹۴–۱۸۸۴) — دانشمند علوم طبیعی آلمانی بود. پژوهش‌هایی پیشگام درباره جانورشناسی مصر، دریای سرخ و شمال‌شرق آفریقا انجام داد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Georg Schweinfurth (۱۸۳۶–۱۹۲۵) — گیاه‌شناس و سیاحی آلمانی بود. جغرافیای گیاهی مصر، سودان و حوضه دریای سرخ را بررسی کرد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
George Edward Post (۱۸۳۸–۱۹۰۹) — مبلغ مسیحی و گیاه‌شناسی آمریکایی بود که در کالجی در بیروت کار می‌کرد. Flora of Syria, Palestine and Sinai اثر بنیادی گیاه‌شناسی شام به شمار می‌رود. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Moritz Wagner (۱۸۱۳–۱۸۸۷) — دانشمند علوم طبیعی و سیاحی آلمانی بود. Reise nach Persien und dem Lande der Kurden مناطق کردنشین و ایران را در چارچوب تاریخ طبیعی ثبت می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Friedrich Parrot (۱۷۹۱–۱۸۴۱) — دانشمند علوم طبیعی آلمانی–روسی بود. Journey to Ararat نخستین صعود مدرن به کوه آرارات و جغرافیای طبیعی منطقه را شرح می‌دهد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Alfred Philippson (۱۸۶۴–۱۹۵۳) — جغرافی‌دان و زمین‌شناسی آلمانی بود. پژوهش‌های دقیقی درباره زمین‌شناسی و جغرافیای منطقه‌ای غرب آناتولی تولید کرد. سهم راهبردی غیرمستقیم.
Victor Guérin (۱۸۲۱–۱۸۹۰) — جغرافی‌دانی فرانسوی بود. جغرافیای تاریخی فلسطین و سوریه را به‌طور نظام‌مند مستند کرد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
۹. باستان‌شناسی، نقشه‌نگاری و آمار
Charles Texier (۱۸۰۲–۱۸۷۱) — باستان‌شناس و معماری بود که دولت فرانسه به او مأموریت داد. Description de l'Asie Mineure باستان‌شناسی و جغرافیای تاریخی آناتولی را مستند می‌کند. سفر اکتشافی با حمایت دولت.
William John Hamilton (۱۸۰۵–۱۸۶۷) — زمین‌شناسی انگلیسی بود. Researches in Asia Minor, Pontus and Armenia بخش‌های داخلی آناتولی را از نظر زمین‌شناسی و جغرافیا بررسی می‌کند. سهم راهبردی غیرمستقیم.
Charles Fellows (۱۷۹۹–۱۸۶۰) — باستان‌شناسی انگلیسی بود. در نتیجه سفرها و کاوش‌هایش در لیکیه، مرمرهای زانتوس را به موزه بریتانیا منتقل کرد. سهم راهبردی غیرمستقیم.
Heinrich Schliemann (۱۸۲۲–۱۸۹۰) — باستان‌شناسی آلمانی بود. به کاوش‌های تروا و باستان‌شناسی غرب آناتولی شهرت دارد؛ بخشی از یافته‌ها را از کشور خارج کرد. سهم راهبردی غیرمستقیم.
Carl Humann (۱۸۳۹–۱۸۹۶) — مهندس و باستان‌شناسی آلمانی بود. کاوش‌های پرگامون را انجام داد و محراب پرگامون را به آلمان منتقل کرد. سهم راهبردی غیرمستقیم.
Georges Perrot (۱۸۳۲–۱۹۱۴) — باستان‌شناسی فرانسوی بود. پژوهش‌های جامعی درباره هنر و باستان‌شناسی آناتولی تولید کرد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Charles Chipiez (۱۸۳۵–۱۹۰۱) — مورخ معماری فرانسوی بود. همراه با پرو، آثاری مشترک درباره معماری باستان و تاریخ هنر تهیه کرد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Heinrich Kiepert (۱۸۱۸–۱۸۹۹) — نقشه‌نگاری آلمانی بود. نقشه‌های مدرن آناتولی و جغرافیای عثمانی را تهیه کرد؛ این نقشه‌ها به‌طور گسترده برای اهداف نظامی و اداری استفاده شدند. سهم راهبردی غیرمستقیم.
Vital Cuinet (۱۸۳۳–۱۸۹۶) — آمارشناسی فرانسوی بود. La Turquie d'Asie فهرستی دقیق است که جمعیت، اقتصاد و ساختار اداری ولایات عثمانی را کمی‌سازی می‌کند؛ نویسنده برای اداره دیون عمومی عثمانی کار می‌کرد. سهم راهبردی غیرمستقیم.
Élisée Reclus (۱۸۳۰–۱۹۰۵) — جغرافی‌دانی فرانسوی بود. Nouvelle Géographie universelle توصیف طبیعی و انسانی جغرافیای عثمانی را در چارچوبی گسترده ارائه می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Claude Reignier Conder (۱۸۴۸–۱۹۱۰) — افسر مهندسی سلطنتی انگلستان بود که طرح نقشه‌برداری فلسطین غربیِ صندوق اکتشاف فلسطین را اجرا کرد. این پژوهش دقیق‌ترین ثبت توپوگرافی منطقه را پدید آورد. مأموریت مستند.
Edward Henry Palmer (۱۸۴۰–۱۸۸۲) — شرق‌شناسی انگلیسی بود. جغرافیای سینا و فلسطین را بررسی کرد؛ بعدها هنگام مأموریت به‌عنوان عامل انگلستان در سینا کشته شد. مأموریت مستند.
Charles Warren (۱۸۴۰–۱۹۲۷) — افسر مهندسی سلطنتی انگلستان بود. پژوهش باستان‌شناسی و توپوگرافی اورشلیم را به نمایندگی از صندوق اکتشاف فلسطین انجام داد. مأموریت مستند.
۱۰. نقاشان، حکاکان و عکاسان
Luigi Mayer (۱۷۵۵–۱۸۰۳) — نقاشی ایتالیایی–آلمانی بود. Views in the Ottoman Dominions مناظر بالکان، آناتولی و مصر را زیر حمایت اینزلی، سفیر انگلستان، ترسیم می‌کند. مأموریت مستند.
Thomas Allom (۱۸۰۴–۱۸۷۲) — معمار و نقاشی انگلیسی بود. Constantinople and the Scenery of the Seven Churches of Asia Minor حکاکی‌های استانبول و غرب آناتولی را دربر دارد که به‌طور گسترده تکثیر شدند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
John Frederick Lewis (۱۸۰۴–۱۸۷۶) — نقاشی شرق‌گرا و انگلیسی بود. مدت زیادی در قاهره زندگی کرد و زندگی روزمره را در نقاشی‌هایی دقیق و تأثیرگذار مجسم کرد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
David Roberts (۱۷۹۶–۱۸۶۴) — نقاشی اسکاتلندی بود. The Holy Land, Syria, Idumea, Arabia, Egypt and Nubia معماری یادمانی و نماهای شهری منطقه را ترسیم می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Émile Prisse d'Avennes (۱۸۰۷–۱۸۷۹) — طراح و شرق‌شناسی فرانسوی بود. مصر و هنر اسلامی را با طراحی‌ها و مستندسازی‌های دقیق ثبت کرد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Georges-Jacques Gatine (حدود ۱۷۷۳–حدود ۱۸۳۱) — حکاکی فرانسوی بود. Costumes orientaux inédits پوشاک عثمانی و شرق مدیترانه را که در اوایل سده نوزدهم مشاهده شده‌اند، به‌صورت لوح‌های تصویری ارائه می‌دهد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Jean Brindesi (حدود ۱۸۲۶–۱۸۸۸) — نقاشی لوانتینی–ایتالیایی بود. Elbicei Atika: Musée des anciens costumes turcs de Constantinople پوشاک قدیمی نظامی و غیرنظامی عثمانی را در قالب فهرستی مصور مستند می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Joseph-Philibert Girault de Prangey (۱۸۰۴–۱۸۹۲) — عکاسی فرانسوی بود. داگرئوتیپ‌های اولیه او از استانبول، مصر و فلسطین، در شمار قدیمی‌ترین ثبت‌های عکاسی از جغرافیای عثمانی قرار دارند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Maxime du Camp (۱۸۲۲–۱۸۹۴) — نویسنده و عکاسی فرانسوی بود. همراه با فلوبر، در مأموریتی دولتی از بناهای یادمانی مصر و شام عکاسی کرد. سفر اکتشافی با حمایت دولت.
James Robertson (۱۸۱۳–۱۸۸۸) — عکاسی انگلیسی بود. با عکس‌های استانبول و کریمه شناخته می‌شود؛ هم‌زمان سَرحکاک ضرابخانه عثمانی نیز بود. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Felice Beato (۱۸۳۲–۱۹۰۹) — عکاس جنگی ایتالیایی–انگلیسی بود. با عکس‌های جنگ کریمه و شرق مدیترانه، از پیشگامان عکاسی جنگ در دوره آغازین آن به شمار می‌رود. سهم راهبردی غیرمستقیم.
Francis Frith (۱۸۲۲–۱۸۹۸) — عکاسی انگلیسی بود. با تولید و انتشار گسترده عکس‌های مصر و فلسطین، به تصویر بصری منطقه شکل داد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Félix Bonfils (۱۸۳۱–۱۸۸۵) — عکاسی فرانسوی بود. با استودیوی خود در بیروت، عکس‌های منظره و استودیویی از سوریه، لبنان، فلسطین و مصر تولید کرد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Antonio Beato (حدود ۱۸۳۲–۱۹۰۶) — عکاسی ایتالیایی–انگلیسی بود. از معماری و محوطه‌های باستان‌شناسی مصر عکاسی کرد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Amadeo Preziosi (۱۸۱۶–۱۸۸۲) — نقاشی اهل مالت بود. Stamboul: Recollections of Eastern Life دست‌فروشان، قهوه‌خانه‌ها و گروه‌های حرفه‌ای استانبول را با آبرنگ مجسم می‌کند. مشاهده‌گر غیرنظامی.
Joseph Schranz (۱۸۰۳–حدود ۱۸۸۵) — نقاشی اهل مالت بود. مناظر آبرنگی از استانبول و بسفر خلق کرد. مشاهده‌گر غیرنظامی.
John Henry Haynes (۱۸۴۹–۱۹۱۰) — عکاسی آمریکایی بود. با عکس‌های محوطه‌های باستان‌شناسی آناتولی و بین‌النهرین، از پیشگامان عکاسی میدانی آمریکا به شمار می‌رود. مشاهده‌گر غیرنظامی.