Bir Ülkeyi Kaydetmek: Batılı Seyyahlar, Botanikçiler, Haritacılar ve Fotoğrafçılar

Giriş

On beşinci yüzyıldan yirminci yüzyılın başına kadar Osmanlı coğrafyası, Avrupalı gözlemcilerin en yoğun ilgi gösterdiği alanlardan biri olmuştur. Venedikli elçiler, Fransız botanikçiler, İngiliz subaylar ve Alman arkeologlar; farklı çağlarda ve farklı saiklerle aynı topraklara yönelmiştir. Geride bıraktıkları seyahatname, rapor, çizim, harita ve fotoğraf külliyatı, bugün Osmanlı dünyasını anlamanın vazgeçilmez kaynakları arasında yer almaktadır. Ne var ki bu külliyatı yalnızca bir seyahat edebiyatı olarak okumak, onun asıl niteliğini gözden kaçırmak olur.

Çünkü Batılı seyyahlar Osmanlı coğrafyasını yalnızca gezip anlatmadılar. Devlet teşkilatını, ordu düzenini, kervan yollarını, bitki ve hayvanları, mezhepleri, kadınların gündelik hayatını ve antik kalıntıları sınıflandırarak Avrupa'ya aktardılar. Böylece seyahatname, elçilik raporu, kıyafet albümü, botanik katalog, harita ve fotoğraf arasında işleyen bütünlüklü bir bilgi toplama rejimi ortaya çıktı. Özetle söz konusu gözlem, doğası gereği çift kullanımlı bir bilgi üretimidir. Üretilen bilgi çoğu zaman gözlemcinin niyetinden bağımsızlaşmış ve bir botanikçinin güzergâh notu bir ordunun harekât planına, bir ressamın kale gravürü bir donanmanın istihkâm değerlendirmesine kaynak olabilmiştir. Bu bilginin siyasal ve stratejik boyutu ilerleyen bölümlerde ayrıntılandırılmaktadır.

Aşağıda önce bu bilgi rejiminin nasıl işlediği tartışılmakta, ardından on beşinci yüzyıldan yirminci yüzyıl başına kadar Osmanlı coğrafyasını kaydeden yaklaşık yüz elli Batılı gözlemcinin açıklamalı bir kataloğu sunulmaktadır. Katalogdaki her giriş, gözlemciyi devlet ve istihbarat aygıtına yakınlığı bakımından dört kademeli bir etiketle işaretlenmektedir; bu sınıflandırmanın gerekçesi ve kapsamı "İstihbarat sorusu ve dört kademeli çerçeve" bölümünde açıklanmaktadır.

Neden geldiler

Batılıların Osmanlı topraklarına yönelmesinin ardında birbirini besleyen birkaç saik bulunmaktadır. İlki diplomasidir. On altıncı yüzyıldan itibaren Venedik, Fransa, Habsburg, İngiltere ve Hollanda daimî elçilikler kurmuş, bu elçilikler yalnızca müzakere değil aynı zamanda düzenli bilgi toplama merkezleri hâline gelmiştir. Elçi maiyetindeki kâtipler, hekimler, papazlar ve ressamlar, resmî yazışmanın yanında kendi gözlem metinlerini de üretmişlerdir.

İkinci saik ticarettir. İpek, baharat, değerli taş ve tekstil ticareti, tüccarları İzmir'den Halep'e, Basra'dan Tebriz'e uzanan güzergâhlara taşımıştır. Bu tüccarlar kervan yolları, gümrükler, konaklama noktaları ve yerel fiyatlar hakkında son derece ayrıntılı bilgi biriktirmişlerdir. Bu bilgi ticarî olduğu kadar stratejiktir.

Üçüncü saik dindir. Kutsal toprakları ziyaret eden hacılar ve on dokuzuncu yüzyılda çoğalan misyonerler, geçtikleri bölgelerin dinî ve etnik yapısını kaydetmişlerdir. Dördüncüsü bilimdir. Botanikçiler, zoologlar, jeologlar ve arkeologlar, çoğu zaman devlet desteğiyle sahaya inmiş, örnek ve veri toplamışlardır. Beşincisi ise doğrudan askerî ve emperyal keşiftir. Özellikle on dokuzuncu yüzyılda subaylar, harita mühendisleri ve siyasî ajanlar, Osmanlı taşrasını sistematik biçimde taramışlardır.

Jean-Léon Gérôme, “Camide Dua” (yaklaşık 1874). Metropolitan Museum of Art.

Bu saikler pratikte hiçbir zaman saf hâlde bulunmazlar ve bilgi toplama faaliyetini tek bir güdüye indirgemek yanıltıcı olur. Bir kişi aynı anda hem hekim, hem doğa tarihçisi, hem de elçilik mensubu olabilmektedir. Kataloğun gösterdiği en önemli örüntülerden biri budur.

Bilgi nasıl toplandı ve aktarıldı

Bilginin toplanma biçimi zaman içinde değişmiştir. On altıncı ve on yedinci yüzyılda temel araç yazılı seyahatname ile elçilik raporudur. Gözlemci gördüğünü anlatır, çoğu zaman bir Avrupa okuruna Osmanlı dünyasını tanıtmayı amaçlar. Bu metinler tarif edicidir ve gözlemcinin erişimiyle sınırlıdır.

Aynı dönemde ikinci bir araç olarak görsel sınıflandırma gelişmiştir. Nicolas de Nicolay'ın kıyafet gravürleri ve daha sonra Ferriol albümü, imparatorluğun halklarını, mesleklerini ve devlet görevlilerini kıyafet üzerinden kategorilere ayırmıştır. Bu albümler masum birer moda kaydı değildir. Bir toplumu görünür, sayılabilir ve tasnif edilebilir kılma girişimidir. Kıyafet, gözlemcinin elinde bir kimlik okuma aracına dönüşmüştür.

Üçüncü araç koleksiyondur. Bitki, tohum, herbaryum örneği, sikke, yazma eser ve kitabe kopyası, fiziksel olarak Avrupa'ya taşınmıştır. Bu koleksiyonlar Avrupa müzelerinin, botanik bahçelerinin ve kütüphanelerinin çekirdeğini oluşturmuştur. Bir bölgenin bilgisi, o bölgeden sökülüp götürülen nesnelerde somutlaşmıştır.

Dördüncü araç haritadır. Adam Olearius'un on yedinci yüzyıldaki İran haritasından Heinrich Kiepert'in on dokuzuncu yüzyıldaki Anadolu paftalarına kadar, kartografya giderek daha kesin ve daha kullanışlı hâle gelmiştir. Harita, bilgi rejiminin en doğrudan stratejik ürünüdür. Bir orduyu yürütebilir, bir demiryolunu döşeyebilir, bir sınırı çizebilir.

Son araç fotoğraftır. On dokuzuncu yüzyılın ortasından itibaren dagerreyotip ve ardından cam negatif, Osmanlı coğrafyasının görünümünü benzeri görülmemiş bir ayrıntıyla kaydetmiştir. Ancak fotoğraf da tarafsız değildir. Özellikle stüdyo portreleri, seçilmiş modeller, dekorlar ve kıyafetlerle sahnelenmiştir. "Evinde Türk kadını" diye adlandırılan bir kare çoğu zaman bir stüdyoda kurulmuştur.

Joseph-Philibert Girault de Prangey, Kahire’de bir cami (1842 dagerreyotipi). Metropolitan Museum of Art.

Kadınlar ve özel alanın kaydı

Bu bilgi rejiminin özgün bir boyutu, kadınların ve özel alanın gözlemlenmesidir. Erkek seyyahlar harem, hamam ve ev içi gibi mekânlara giremiyordu. Bu erişim sınırı, kadın yazarları özel bir konuma taşımıştır. Lady Mary Wortley Montagu'nün mektupları, Julia Pardoe'nun İstanbul tasvirleri ve Sophia Lane Poole'un Mısır gözlemleri, erkek metinlerinin ulaşamadığı bir dünyayı kaydetmiştir.

Bu kadın anlatılarını yalnızca "harem anlatısı" olarak okumak eksik olur. Bir elçi eşi olan Henrietta Liston, Osmanlı seçkin çevrelerine erişimi sayesinde diplomatik ve toplumsal bir gözlemci hâline gelmiştir. Kadın gözlemciler, bir yandan Batılı okurun merakını beslemiş, bir yandan da özel alana dair bilginin de toplanabilir olduğunu göstermiştir.

Bilimin siyasal boyutu

Botanik, zooloji, jeoloji, arkeoloji ve haritacılık, ilk bakışta tarafsız bilim dallarıdır. Ancak Osmanlı coğrafyasında bu dalların hepsi siyasal bir boyut taşımıştır. Bir bölgenin bitki örtüsünü kaydetmek, aynı zamanda o bölgenin toprağını, suyunu ve iklimini tanımaktır. Bir dağ silsilesinin jeolojisini çıkarmak, geçitleri ve maden yataklarını bilmektir. Bir antik kenti kazmak, çoğu zaman çıkan eserleri Avrupa müzelerine taşımakla sonuçlanmıştır.

Bergama Sunağı'nın Berlin'e, Ksanthos mermerlerinin Londra'ya taşınması bu sürecin en görünür örnekleridir. Arkeoloji, bilimsel bir faaliyet olduğu kadar bir sahiplenme pratiğidir. Benzer biçimde, Vital Cuinet'nin Osmanlı vilayetlerine dair istatistik çalışması, nüfusu ve ekonomiyi sayısallaştırarak imparatorluğu yönetilebilir ve müdahale edilebilir bir nesneye dönüştürmüştür.

İstihbarat sorusu ve dört kademeli çerçeve

Bu külliyatı topluca "istihbarat faaliyeti" olarak çerçevelemek hem verimli hem de riskli bir yaklaşımdır. Verimlidir, çünkü üretilen bilginin stratejik değerini görünür kılar. Risklidir, çünkü niyet, görev ve sonuç arasındaki farkı silme tehlikesi taşır. Bir Habsburg elçisi olan Busbecq ile bir Amerikalı turist olan Mark Twain'i aynı kategoriye koymak, kavramı anlamsızlaştırır.

Bu yazıda benimsenen çözüm, her gözlemciyi devlet ve istihbarat aygıtına yakınlığı bakımından dört kademeye yerleştirmektir:

• Belgelenmiş görev. Bir devlet, ordu veya elçilik tarafından açık bir resmî görevle gönderilenler. Elçiler, konsoloslar, askerî danışmanlar ve siyasî ajanlar bu gruptadır.

• Devlet destekli sefer. Bilimsel amaçla, ancak hükümet talimatı ve finansmanıyla yola çıkanlar. "Kralın emriyle" ibaresini taşıyan botanik ve arkeoloji seferleri buraya girer.

• Dolaylı stratejik katkı. Özel bir amaçla seyahat etmiş, fakat ürettiği harita, koleksiyon, güzergâh notu veya toplumsal analiz sonradan askerî, ticarî veya emperyal işlev kazanmış olanlar.

• Sivil gözlemci. Herhangi bir resmî görevi bulunmayan, değeri kültürel ve belgesel olan seyyahlar, yazarlar ve sanatçılar.

Bu etiketler kesin sınırlar değil, bir okuma önerisidir. Aynı kişi hayatının farklı dönemlerinde farklı kademelerde yer alabilir. Gertrude Bell hem bir arkeolog hem de bir siyasî memurdur. Amaç, tek bir yaftayı herkese giydirmek değil, bilgi ile iktidar arasındaki değişken mesafeyi göstermektir.

Oryantalizm ve kaynak eleştirisi

Bu metinler ve görseller, Osmanlı dünyasına dair değerli bilgiler sunarken aynı zamanda Batı'nın Doğu'yu hangi kategorilerle algıladığını da kaydeder. "Türk", "Rum", "Ermeni", "Kürt", "Arap", "Bulgar", "Arnavut", "derviş" veya "harem kadını" gibi başlıklar, yalnızca toplumsal gerçekliği değil, gözlemcinin sınıflandırma sistemini de yansıtır. Bazı gravürlerdeki kıyafetler gerçek Osmanlı giyiminden uzaktır; sanatçı gördüğünü, Avrupa'da hazır bulunan "Türk" imgesiyle harmanlamıştır.

Jean-Léon Gérôme, “Başıbozuk” (1868-69). Stüdyoda sahnelenmiş oryantalist portre. Metropolitan Museum of Art.

Bu nedenle külliyat üç ayrı süzgeçle okunmalıdır. Birincisi gözlemcinin erişimidir: neyi görebildiği, neye giremediği. İkincisi görevinin amacıdır: kimin için, hangi saikle yazdığı. Üçüncüsü ise temsil ettiği kişileri hangi hazır kategorilere yerleştirdiğidir. Bu üç soru sorulmadan okunan bir seyahatname, Osmanlı gerçekliğinin değil, Batılı bakışın belgesine dönüşür.

Bu eserler bugün nasıl kullanılabilir

Tüm bu çekincelere rağmen bu külliyat vazgeçilmez bir kaynak grubudur. Osmanlı arşivlerinin sustuğu konularda bu metinler konuşur. Bir şehrin gündelik hayatı, bir pazarın fiyatları, bir törenin ayrıntısı, bir bitkinin yayılışı, çoğu zaman yalnızca bu dış gözlemcilerin notlarında kayıtlıdır. Bir yandan kaynak eleştirisiyle yaklaşmak, öbür yandan bu kaydın değerini teslim etmek gerekir.

Aşağıdaki katalog bu çifte tutumla hazırlanmıştır. Her giriş, gözlemciyi ve temel eserini kısaca tanıtır, ardından onu bilgi toplama rejimi içindeki konumuna yerleştirir. Amaç, hem genel okura bir harita sunmak hem de araştırmacıya dönüp bakabileceği kalıcı bir başvuru metni bırakmaktır.

---

Bazı İsimler ve Eserler

1. On beşinci yüzyıl: İlk diplomatlar, hacılar ve keşifçiler

Bertrandon de la Broquière (ö. 1459) — Burgonya dükünün hizmetindeki bir soyludur. Hac kılığında dolaştığı Anadolu ve Balkanlar'da Osmanlı ordusunun gücünü ve yolların durumunu ölçmüş, Le Voyage d'Outremer'i bir Haçlı seferine güzergâh ve kuvvet istihbaratı sağlayacak biçimde kaleme almıştır. Belgelenmiş görev.

Giosafat Barbaro (1413-1494) — Venedikli bir diplomat ve tüccardır. Viaggi fatti da Vinetia alla Tana, in Persia, Karadeniz, Anadolu ve İran güzergâhlarını izlemektedir; eser, Venedik'in Akkoyunlu ile Osmanlı'ya karşı kurmaya çalıştığı ittifakın izlerini de taşımaktadır. Belgelenmiş görev.

Ambrogio Contarini (1429-1499) — Venedik'in Uzun Hasan'a gönderdiği elçidir. Seyahatnamesi, bu diplomatik yolculuğu ve Osmanlı-İran sınır dünyasını, dönemin ittifak arayışları içinden aktarmaktadır. Belgelenmiş görev.

Arnold von Harff (1471-1505) — Alman bir şövalyedir. Hac amacıyla çıktığı yolculukta Balkanlar'ı, İstanbul'u ve Doğu Akdeniz'i gözlemlemiş; derlediği pratik sözcük listeleriyle erken bir dil ve kültür kaydı bırakmıştır. Sivil gözlemci.

2. On altıncı yüzyıl: Büyük Osmanlı gözlemcileri

Theodoro Spandounes (yak. 1453-yak. 1538) — İtalya'da yetişmiş, Bizans-Rum kökenli bir yazardır. On the Origin of the Ottoman Emperors, Osmanlı hanedanını, saray teşkilatını ve Türklerin âdetlerini bir Avrupa okuru için derlemektedir; imparatorluğu yakından tanıyan bir bakışı yansıtmaktadır. Sivil gözlemci.

Luigi Bassano (yak. 1510-yak. 1570) — İstanbul'da yaşamış İtalyan bir gözlemcidir. I costumi et i modi particolari de la vita de' Turchi, Osmanlıların âdetlerini, sofra düzenini ve aile hayatını, gündelik ayrıntıya inen bir dikkatle aktarmaktadır. Sivil gözlemci.

Benedetto Ramberti (1503-1546) — Venedikli bir hümanisttir. Bir elçilik heyetiyle gittiği İstanbul'da saray teşkilatını ve devlet görevlilerini betimlemektedir; Osmanlı idaresini Venedik'in stratejik merakıyla çözümlemektedir. Belgelenmiş görev.

Ogier Ghiselin de Busbecq (1522-1592) — Kanûnî'nin sarayına gönderilen Flaman asıllı Habsburg elçisidir. Türk Mektupları, diplomasi, askerî teşkilat ve saray hayatına dair gözlemleri bir araya getirmektedir; Busbecq ayrıca lale soğanını ve yazma eserleri Avrupa'ya taşıyan isimlerin başında gelmektedir. Belgelenmiş görev.

Hans Dernschwam (1494-1568) — Fugger ticaret evinin Alman asıllı ajanıdır. İstanbul ve Anadolu günlüğü; Ankara ve Amasya dâhil şehirlerin fiyatlarını, pazarlarını ve topluluklarını, ticarî bir muhasebecinin titizliğiyle not eder. Belgelenmiş görev.

Pierre Belon (1517-1564) — Fransız bir doğa tarihçisidir. Fransa'nın Osmanlı elçiliğiyle geldiği bölgede bitki, balık ve kuşları incelemiş; Les Observations de plusieurs singularitez, Levant doğa tarihinin ilk büyük eserlerinden birini oluşturmaktadır. Devlet destekli sefer.

Pierre Gilles (Petrus Gyllius, 1490-1555) — Kral I. François tarafından yazma eser toplamakla görevlendirilen Fransız hümanist ve doğa bilimcidir. De Topographia Constantinopoleos, İstanbul'un tarihî topografyasını çıkaran temel eser sayılmaktadır. Belgelenmiş görev.

Jean Chesneau (16. yy) — Fransız elçisi d'Aramon'un kâtibidir. Le Voyage de Monsieur d'Aramon, elçilik heyetinin İstanbul, Anadolu ve Levant güzergâhını, diplomatik bir gözlemcinin bakışıyla anlatmaktadır. Belgelenmiş görev.

Jacques Gassot (16. yy) — d'Aramon elçiliği çevresinde bulunan Fransız bir gezgindir. Le discours du voyage de Venise à Constantinople, Venedik-İstanbul güzergâhını ve yolculuğun koşullarını betimlemektedir. Belgelenmiş görev.

André Thévet (1516-1590) — Fransız kralının kozmografı olan bir rahiptir. Cosmographie de Levant, Osmanlı başkentini, dinî hayatı ve Doğu Akdeniz toplumlarını, dönemin kozmografya geleneği içinden derlemektedir. Belgelenmiş görev.

Nicolas de Nicolay (1517-1583) — Fransız kralının coğrafyacısı ve haritacısıdır. d'Aramon elçiliğiyle gittiği İstanbul'da imparatorluğun halklarını ve devlet görevlilerini kıyafet gravürleriyle sınıflandırmış; Les quatre premiers livres des navigations et pérégrinations orientales hem temel bir görsel katalog hem de bir keşif metnidir. Belgelenmiş görev.

Melchior Lorck (1526/27-yak. 1588) — Busbecq'in heyetiyle İstanbul'a gelen Danimarkalı-Alman bir sanatçıdır. Kanûnî dönemi başkentini, askerleri ve meslekleri doğrudan gözleme dayanan gravürlerle resmetmiş, döneminin en ayrıntılı görsel tanıklıklarından birini bırakmıştır. Belgelenmiş görev.

Thomas Dallam (yak. 1575-yak. 1630) — İngiliz bir org yapımcısıdır. Kraliçenin III. Mehmed'e armağan ettiği orgu teslim etmiş, günlüğünde sarayın iç dünyasına dair ender bir zanaatkâr tanıklığı bırakmıştır. Sivil gözlemci.

Philippe du Fresne-Canaye (1551-1610) — Fransız bir gezgindir. Le Voyage du Levant, İstanbul'u ve Osmanlı kurumlarını hümanist bir merakla betimlemektedir. Sivil gözlemci.

Salomon Schweigger (1551-1622) — Habsburg elçiliğinin vaizi olan Alman bir Protestan din adamıdır. Ein newe Reyssbeschreibung, İstanbul'un dinî hayatını ve Doğu Akdeniz topluluklarını, mezhep gözlemine ağırlık vererek anlatmaktadır. Belgelenmiş görev.

Reinhold Lubenau (1556-1631) — Habsburg elçiliği maiyetindeki Alman bir eczacıdır. Hatıraları, Osmanlı şehirlerini, sarayı ve gündelik hayatı, uzun bir ikametin ayrıntısıyla kayda geçirmektedir. Belgelenmiş görev.

3. On yedinci yüzyıl: Saray, toplum, ticaret ve din

George Sandys (1578-1644) — İngiliz bir şair ve gezgindir. A Relation of a Journey Begun Anno Domini 1610, İstanbul, Mısır ve Filistin'de dinleri ve toplumsal hayatı, hümanist bir merakla betimlemektedir. Sivil gözlemci.

William Lithgow (yak. 1582-yak. 1645) — İskoç bir maceraperesttir. The Totall Discourse of the Rare Adventures, Balkanlar, İstanbul ve Doğu Akdeniz'deki uzun ve çileli yolculuğunu, kişisel bir tanıklık olarak anlatmaktadır. Sivil gözlemci.

Michael Heberer (yak. 1560-1623) — Alman bir gezgindir. Aegyptiaca Servitus, Osmanlı kadırgalarında geçirdiği esaret yıllarını ve Rodos, İstanbul ile Mısır'daki toplumsal hayatı, içeriden ve alttan bir bakışla aktarmaktadır. Sivil gözlemci.

Pietro della Valle (1586-1652) — İtalyan bir soyludur. Viaggi, İstanbul'dan İran'a uzanan yolculuklarında müziği, kıyafeti, evlilik ve cenaze törenlerini kaydetmektedir; yazarın Safevî sarayıyla kurduğu ilişki metne siyasî bir boyut da katmaktadır. Dolaylı stratejik katkı.

Henry Blount (1602-1682) — İngiliz bir gezgindir. A Voyage into the Levant, Osmanlı yönetimini ve askerî yapısını, önyargıdan uzak durmaya çalışan serinkanlı bir değerlendirmeyle ele almaktadır. Sivil gözlemci.

François de La Boullaye-Le Gouz (1623-1668) — Fransız bir gezgindir. Les Voyages et observations, Osmanlı toprakları ile İran'ı içine alan geniş bir coğrafyayı kapsamaktadır. Sivil gözlemci.

Jean de Thévenot (1633-1667) — Fransız bir gezgindir. Relation d'un voyage fait au Levant, İstanbul'dan Mısır, Irak ve İran'a uzanan güzergâhta yemeği, konaklamayı, hamamı ve gündelik hayatı ayrıntısıyla nakletmektedir. Sivil gözlemci.

Jean-Baptiste Tavernier (1605-1689) — Fransız bir değerli taş tüccarıdır. Les Six Voyages, Osmanlı üzerinden İran ve Hindistan'a yaptığı altı yolculukta kervan yollarını, gümrükleri ve saray tüketimini belgelemektedir; bu bilgi ticarî olduğu kadar stratejik bir değer de taşımaktadır. Dolaylı stratejik katkı.

Guillaume-Joseph Grelot (1630-yak. 1680) — Fransız bir ressam ve gezgindir. Relation nouvelle d'un voyage de Constantinople, İstanbul mimarisini ve camileri, ölçüye dayanan ayrıntılı çizimlerle resmetmektedir. Sivil gözlemci.

Paul Rycaut (1629-1700) — İzmir'de konsolosluk yapmış İngiliz bir diplomattır. The Present State of the Ottoman Empire, Osmanlı idaresini, ulemayı, tarikatları ve askerî sınıfları çözümler ve dönemin en etkili başvuru eserlerinden biri sayılmaktadır. Belgelenmiş görev.

Antoine Galland (1646-1715) — Fransız bir şarkiyatçıdır. Elçilik adına yazma eser ve sikke toplamış; İstanbul günlükleri elçilik çevresini, kitap ticaretini ve âlim mahfillerini yansıtmaktadır. Belgelenmiş görev.

Jacob Spon (1647-1685) — Fransız bir hekim ve antikacıdır. Voyage d'Italie, de Dalmatie, de Grèce et du Levant, Osmanlı Yunanistanı'ndaki antik eserleri erken bir arkeolojik dikkatle kayda geçirmektedir. Sivil gözlemci.

George Wheler (1651-1724) — Spon ile birlikte seyahat eden İngiliz bir gezgindir. A Journey into Greece, antik kalıntıların yanında bölgenin bitkilerini de derler ve gözlemi doğa tarihine doğru genişletmektedir. Sivil gözlemci.

Cornelis de Bruijn (yak. 1652-1726/27) — Hollandalı bir ressamdır. Reizen door de vermaardste deelen van Klein Asia, Anadolu'nun şehirlerini, insanlarını ve özellikle Persepolis'i, doğrudan gözleme dayanan gravürlerle resmetmektedir. Sivil gözlemci.

Jean Chardin (1643-1713) — Fransız asıllı bir kuyumcu ve tüccardır. Voyages en Perse et autres lieux de l'Orient, Safevî İran'ına dair en ayrıntılı Avrupalı gözlemlerden birini sunar ve Osmanlı güzergâhlarını da kapsamaktadır. Dolaylı stratejik katkı.

Engelbert Kaempfer (1651-1716) — Alman bir hekim ve doğa tarihçisidir. Önce İsveç heyetiyle İran'a gelmiş, sonra Hollanda Doğu Hindistan Şirketi'ne girmiş; Amoenitates Exoticae, İran bitkilerini, tıbbı ve Persepolis'i çizimlerle işlemektedir. Belgelenmiş görev.

Adam Olearius (1599-1671) — Holstein hükümdarının İran'a gönderdiği heyetin Alman asıllı sekreteri, matematikçisi ve haritacısıdır. Seyahatnamesi, İran'ın ansiklopedik bir tasvirini ve dönemine göre çok daha doğru bir haritasını içermektedir. Belgelenmiş görev.

Laurent d'Arvieux (1635-1702) — Fransız bir konsolos ve saray danışmanıdır. Mémoires, Suriye, Filistin ve Arap aşiretlerine dair gözlemleriyle Fransa'nın Levant politikasına doğrudan kaynaklık etmiştir. Belgelenmiş görev.

Giovanni Francesco Gemelli Careri (1651-1725) — İtalyan bir hukukçu ve dünya gezginidir. Giro del mondo, Osmanlı topraklarından Asya'ya uzanan yolculuğunu, dönemin ender bireysel dünya turlarından biri olarak kaydetmektedir. Sivil gözlemci.

4. On sekizinci yüzyıl: Bilimsel sefer, kıyafet ve toplum

Joseph Pitton de Tournefort (1656-1708) — kralın emriyle yola çıkan Fransız bir botanikçidir. Relation d'un voyage du Levant, Ege adalarını, Anadolu'yu ve Kafkasya'yı, botaniğin yanında şehir, kıyafet ve gündelik hayat gözlemleriyle birlikte kaydetmektedir. Devlet destekli sefer.

André Michaux (1746-1802) — Fransız hükümetince görevlendirilen bir botanikçidir. Halep, Bağdat ve Basra dâhil geniş bir coğrafyadan herbaryum örnekleri ve tohum toplamış, mirasını daha çok günlükleri ve koleksiyonlarında bırakmıştır. Devlet destekli sefer.

Aubry de La Motraye (1674-1743) — Fransız asıllı Protestan bir gezgindir. Travels through Europe, Asia and into Parts of Africa, İstanbul, Kırım ve Anadolu'yu, İsveç Kralı XII. Karl'ın Osmanlı yıllarına tanıklık ederek anlatmaktadır. Dolaylı stratejik katkı.

Lady Mary Wortley Montagu (1689-1762) — İngiliz elçisinin eşi ve bir yazardır. Turkish Embassy Letters, hamamı, ev içi hayatı, kıyafeti ve çiçek aşısını kadın gözünden aktaran, alanının temel kaynağıdır. Sivil gözlemci.

Charles de Ferriol (1652-1722) — Fransız bir elçidir. İstanbul'daki toplulukları ve devlet görevlilerini gösteren yüz gravürlük kıyafet albümünü ısmarlamış, Osmanlı görsel temsilinin en etkili projelerinden birini başlatmıştır. Belgelenmiş görev.

Jean-Baptiste Van Mour (1671-1737) — Flaman bir ressamdır. Ferriol albümü için hazırladığı kıyafet ve tören resimleriyle, on sekizinci yüzyıl Osmanlı görsel temsilinin başlıca kaynaklarından biri hâline gelmiştir. Sivil gözlemci.

Richard Pococke (1704-1765) — İngiliz bir din adamı ve antikacıdır. A Description of the East and Some Other Countries, Mısır, Filistin ve Anadolu'nun antik coğrafyasını sistematik bir betimlemeyle belgelemektedir. Sivil gözlemci.

Jean-Claude Flachat (1700-1775) — Fransız bir tüccardır. Observations sur le commerce et sur les arts, Osmanlı zanaatlarını, üretimini ve maddi kültürünü, ticarî bir gözle kayda geçirmektedir. Dolaylı stratejik katkı.

Alexander Drummond (ö. 1769) — Halep'te konsolosluk yapmış İngiliz bir görevlidir. Travels through Different Cities, Halep, Kıbrıs ve Anadolu'yu ticarî gözlemlerle anlatmaktadır. Belgelenmiş görev.

James Porter (1710-1786) — İngiltere'nin Bâbıâli elçisidir. Observations on the Religion, Law, Government and Manners of the Turks, Osmanlı hukuku ve yönetimine dair sistematik bir değerlendirme sunmaktadır. Belgelenmiş görev.

Carsten Niebuhr (1733-1815) — Danimarka Kraliyet Arabistan Seferi'nin tek sağ kalan üyesi olan Alman matematikçi ve haritacıdır. Reisebeschreibung nach Arabien, Mısır, Yemen ve Arabistan'ın haritalarını ve toplumsal yapısını, dönemin en güvenilir kayıtları arasına yerleştirmektedir. Devlet destekli sefer.

Peter Forsskål (1732-1763) — Danimarka Arabistan Seferi'nin İsveçli-Fin doğa bilimcisidir. Flora Aegyptiaco-Arabica için Mısır ve Yemen'in bitkilerini derlemiş, seferin bilimsel mirasının önemli bir bölümünü oluşturmuştur. Devlet destekli sefer.

Claude-Étienne Savary (1750-1788) — Fransız bir şarkiyatçıdır. Lettres sur l'Égypte, Mısır'ın gündelik hayatını ve toplumsal yapısını edebî bir dille aktarmaktadır. Sivil gözlemci.

Volney (Constantin-François de Chassebœuf, 1757-1820) — Fransız bir düşünürdür. Voyage en Syrie et en Égypte, nüfusu, mezhepleri ve siyaseti serinkanlı biçimde çözümlemektedir; eser sonradan Napolyon'un Mısır seferine de kaynaklık etmiştir. Dolaylı stratejik katkı.

Choiseul-Gouffier (1752-1817) — Fransa'nın Bâbıâli elçisidir. Voyage pittoresque de la Grèce, Ege ve Batı Anadolu'nun antik eserlerini ve yerel toplumunu resimlerle belgelemektedir. Belgelenmiş görev.

Louis-François Cassas (1756-1827) — Fransız bir ressam ve mimardır. Suriye, Fenike ve Aşağı Mısır'ın anıtlarını, mimari ölçüye dayanan ayrıntılı çizimlerle resmetmiştir. Sivil gözlemci.

William Eton (18. yy sonu) — İngiliz bir gözlemcidir. A Survey of the Turkish Empire, Osmanlı siyasetini, nüfusunu ve askerî yapısını bir çöküş çerçevesi içinde değerlendirmektedir. Dolaylı stratejik katkı.

Antoine-Ignace Melling (1763-1831) — Osmanlı sarayı için de çalışmış Alman-Fransız bir mimar ve ressamdır. Voyage pittoresque de Constantinople et des rives du Bosphore, İstanbul'un, Boğaziçi'nin ve saray hayatının en ayrıntılı görsel kaydını oluşturmaktadır. Sivil gözlemci.

James Dallaway (1763-1834) — elçilik hekimi ve din adamı olan İngiliz bir yazardır. Constantinople Ancient and Modern, kentin tarihî ve toplumsal görünümünü betimlemektedir. Belgelenmiş görev.

Thomas Thornton (1762-1814) — Levant'ta uzun süre yaşamış İngiliz bir tüccardır. The Present State of Turkey, Osmanlı yönetimine ve ekonomisine dair, saha deneyimine dayanan gözlemler sunmaktadır. Dolaylı stratejik katkı.

William George Browne (1768-1813) — İngiliz bir gezgindir. Travels in Africa, Egypt and Syria, Mısır ve Suriye güzergâhlarını ve Sahra bağlantılarını kaydetmektedir. Sivil gözlemci.

Charles-Nicolas-Sigisbert Sonnini de Manoncour (1751-1812) — Fransız bir doğa bilimci ve subaydır. Voyage dans la haute et basse Égypte, Mısır'ın doğasını, tarımını ve toplumsal hayatını bir arada ele almaktadır. Dolaylı stratejik katkı.

5. On dokuzuncu yüzyıl: Toplumsal ve edebî gözlemciler

Henrietta Liston (1751-1828) — İngiliz elçisinin eşidir. İstanbul günlüğü, elçilik çevresini, saray seçkinlerini ve kadın hayatını, diplomatik bir gözlemcinin bakışıyla kaydetmektedir. Belgelenmiş görev.

Edward Daniel Clarke (1769-1822) — İngiliz bir mineralog ve antikacıdır. Travels in Various Countries of Europe, Asia and Africa, Balkanlar, İstanbul ve Anadolu'yu anlatırken çok sayıda antik eseri de Avrupa'ya taşımıştır. Dolaylı stratejik katkı.

François Pouqueville (1770-1838) — Napolyon'un Yanya'da, Tepedelenli Ali Paşa nezdindeki baş konsolosudur. Yunanistan ve Arnavutluk seyahatnameleri, Balkan halklarını ve Osmanlı taşrasını, Fransız çıkarları çerçevesinde raporlaştırmaktadır. Belgelenmiş görev.

John Cam Hobhouse (1786-1869) — İngiliz bir siyasetçidir. Byron ile birlikte çıktığı yolculukta kaleme aldığı A Journey through Albania, Arnavutluk'u ve Osmanlı Balkanları'nı betimlemektedir. Sivil gözlemci.

William Turner (1792-1867) — İngiliz bir diplomattır. Journal of a Tour in the Levant, İstanbul, Anadolu ve Mısır'ı, elçilik mensubu bir gözlemcinin bakışıyla kaydetmektedir. Belgelenmiş görev.

Robert Walsh (1772-1852) — İngiliz elçiliğinin papazı olan İrlandalı bir din adamıdır. A Residence at Constantinople, kentin mahallelerini, kurumlarını ve gündelik hayatını anlatmaktadır. Belgelenmiş görev.

Charles MacFarlane (1799-1858) — İskoç bir yazardır. Constantinople in 1828 ve Turkey and Its Destiny, Osmanlı siyasetini ve taşrasını, uzun gözlemlere dayanan bir eleştiriyle değerlendirmektedir. Sivil gözlemci.

Charles Pertusier (1779-1836) — Fransız bir topçu subayıdır. Promenades pittoresques dans Constantinople et sur les rives du Bosphore, İstanbul ve Boğaziçi'nin mekânsal ve toplumsal tasvirini vermektedir; yazarın Çanakkale istihkâmları üzerine çalışması metne stratejik bir boyut da ekler. Dolaylı stratejik katkı.

Julia Pardoe (1804-1862) — İngiliz bir yazardır. The City of the Sultan and Domestic Manners of the Turks, İstanbul'da ev hayatını, kadınları, hamamı ve gayrimüslim toplulukları ayrıntısıyla işlemektedir. Sivil gözlemci.

Adolphus Slade (1804-1877) — sonradan Osmanlı donanmasına danışman (Müşavir Paşa) olan İngiliz bir deniz subayıdır. Records of Travels in Turkey, Greece, donanmayı ve askerî hayatı içeriden anlatmaktadır. Belgelenmiş görev.

Helmuth von Moltke (1800-1891) — Osmanlı ordusunda askerî danışman olarak görev yapan Prusyalı bir subaydır. Briefe über Zustände und Begebenheiten in der Türkei, Anadolu'yu ve Kürt bölgelerini, keşif değeri yüksek gözlemler ve haritalarla kaydetmektedir. Belgelenmiş görev.

Charles White (1793-1861) — İngiliz bir yazardır. Three Years in Constantinople, kentin kurumlarını, mesleklerini, çarşılarını ve gündelik hayatını ayrıntılı biçimde belgelemektedir. Sivil gözlemci.

Jean-Henri-Abdolonyme Ubicini (1818-1884) — Fransız bir yazardır. Lettres sur la Turquie, Tanzimat dönemi kurumlarını, toplumunu ve maliyesini çözümlemektedir. Sivil gözlemci.

Alexander William Kinglake (1809-1891) — İngiliz bir yazardır. Eothen, Balkanlar'dan Mısır'a uzanan yolculuğu öznel ve edebî bir dille anlatan etkili bir metindir. Sivil gözlemci.

Alphonse de Lamartine (1790-1869) — Fransız bir şair ve siyasetçidir. Voyage en Orient, İstanbul, Lübnan ve Filistin'e dair edebî bir Doğu tasviri sunmaktadır. Sivil gözlemci.

Gérard de Nerval (1808-1855) — Fransız bir yazardır. Voyage en Orient, Kahire, İstanbul ve Levant'ı edebî-kültürel bir anlatıya dönüştürmektedir. Sivil gözlemci.

Théophile Gautier (1811-1872) — Fransız bir yazardır. Constantinople, kentin sokaklarını, mezarlıklarını, dervişlerini ve eğlence hayatını canlı bir üslupla betimlemektedir. Sivil gözlemci.

Gustave Flaubert (1821-1880) — Fransız bir yazardır. Doğu seyahati notları ve mektupları, Mısır ve Levant'a dair güçlü ama son derece öznel ve oryantalist gözlemler içermektedir. Sivil gözlemci.

Edmondo De Amicis (1846-1908) — İtalyan bir yazardır. Costantinopoli, İstanbul'un çok dilli ve çok topluluklu kent hayatını ayrıntılı bir dikkatle anlatmaktadır. Sivil gözlemci.

Pierre Loti (1850-1923) — Fransız bir deniz subayı ve romancıdır. Aziyadé ve İstanbul yazıları, geç Osmanlı başkentine dair edebî ve oryantalist bir tahayyül sunmaktadır; subay kimliğine karşın metinleri belgesel değil edebî bir nitelik taşımaktadır. Sivil gözlemci.

Mark Twain (1835-1910) — Amerikalı bir yazardır. The Innocents Abroad, İstanbul'u ve Kutsal Topraklar'ı, bir Amerikalı turistin alaycı bakışıyla kaydetmektedir. Sivil gözlemci.

6. Mısır, Hicaz, Arabistan ve Mezopotamya

Edward William Lane (1801-1876) — İngiliz bir şarkiyatçıdır. An Account of the Manners and Customs of the Modern Egyptians, aileyi, dini, eğlenceyi ve meslekleri, alan araştırmasına en çok yaklaşan klasik eserlerden biri olarak ele almaktadır. Sivil gözlemci.

Sophia Lane Poole (1804-1891) — Lane'in kız kardeşi olan İngiliz bir yazardır. The Englishwoman in Egypt, kadınların ev içi hayatını, düğünleri ve harem mekânlarını, erkeklerin erişemediği bir açıdan aktarmaktadır. Sivil gözlemci.

Florence Nightingale (1820-1910) — İngiliz hemşireliğinin öncüsüdür. Mısır seyahat mektupları, dini, sağlığı ve toplumsal hayatı, tarihî mekânlar üzerinden ele almaktadır. Sivil gözlemci.

Amelia Edwards (1831-1892) — İngiliz bir yazardır. A Thousand Miles up the Nile, Mısır'ı ve arkeolojiyi geniş kitlelere ulaştırmış; yazar daha sonra Mısır Araştırma Fonu'nun kuruluşuna öncülük etmiştir. Sivil gözlemci.

Richard Francis Burton (1821-1890) — İngiliz bir subay, şarkiyatçı ve ajandır. Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah, kılık değiştirerek yaptığı hac yolculuğunu anlatmaktadır; Burton aynı zamanda İngiliz istihbaratı için de çalışmıştır. Belgelenmiş görev.

William Gifford Palgrave (1826-1888) — İngiliz bir gezgin ve ajandır. Narrative of a Year's Journey through Central and Eastern Arabia, Orta ve Doğu Arabistan'ı bir siyasî görev çerçevesinde kaydetmektedir. Belgelenmiş görev.

Charles Montagu Doughty (1843-1926) — İngiliz bir şair ve gezgindir. Travels in Arabia Deserta, Kuzey Arabistan'da aşiret hukukunu, şiiri ve göçebeliği, ağır ve özgün bir dille belgelemektedir. Sivil gözlemci.

Lady Anne Blunt (1837-1917) — İngiliz bir gezgindir. Bedouin Tribes of the Euphrates ve A Pilgrimage to Nejd, aşiretleri, at yetiştiriciliğini ve kadın hayatını kayda geçirmektedir. Sivil gözlemci.

Austen Henry Layard (1817-1894) — İngiliz bir arkeolog ve diplomattır. Nineveh and Its Remains, Musul çevresindeki kazıları, yerel toplulukları ve aşiretleri anlatmaktadır; yazar sonradan İstanbul büyükelçiliğine kadar yükselmiştir. Dolaylı stratejik katkı.

William Francis Ainsworth (1807-1896) — Fırat Seferi'nin bilim insanı olan İngiliz hekim ve jeologtur. Travels and Researches in Asia Minor, Mesopotamia, Anadolu'yu, Kürdistan'ı ve Mezopotamya'yı sistematik biçimde taramaktadır. Devlet destekli sefer.

Gertrude Bell (1868-1926) — İngiliz bir arkeolog ve siyasî memurdur. The Desert and the Sown ve Amurath to Amurath, Suriye ve Mezopotamya'da aşiretleri ve yerel siyaseti kaydetmektedir; bu birikim sonradan İngiliz Irak politikasının temeline dönüşmüştür. Belgelenmiş görev.

Max von Oppenheim (1860-1946) — Alman bir diplomat ve arkeologtur. Vom Mittelmeer zum Persischen Golf, Suriye ve Mezopotamya'daki Bedevî aşiretlerini inceler; "Kayzer'in ajanı" olarak anılan yazar, açık bir istihbarat figürüdür. Belgelenmiş görev.

Alois Musil (1868-1944) — Avusturyalı-Çek bir rahip ve şarkiyatçıdır. Arabia Petraea, aşiret coğrafyasını, lehçeleri ve göçebeliği belgelemektedir; yazar I. Dünya Savaşı'nda Avusturya adına istihbarat görevi de üstlenmiştir. Belgelenmiş görev.

David George Hogarth (1862-1927) — İngiliz bir arkeologtur. A Wandering Scholar in the Levant, Anadolu'yu ve Suriye'yi taramaktadır; yazar savaş sırasında Kahire'deki Arap Bürosu'nun başında istihbarat yönetmiştir. Belgelenmiş görev.

Mark Sykes (1879-1919) — İngiliz bir siyasetçidir. Through Five Turkish Provinces ve Dar-ul-Islam, Anadolu ve Mezopotamya'da aşiretleri ve mezhepleri anlatmaktadır; yazarın sonraki Sykes-Picot rolü, metni özellikle eleştirel bir okumayı gerektirmektedir. Belgelenmiş görev.

7. Balkanlar, Anadolu halkları ve proto-etnografya

Ami Boué (1794-1881) — Avusturyalı bir jeologtur. La Turquie d'Europe, Balkanlar'ın coğrafyasını, dillerini, halklarını ve toplumsal yapısını, dört ciltlik kapsamlı bir envanterde toplar. Dolaylı stratejik katkı.

Johann Georg von Hahn (1811-1869) — Avusturyalı bir konsolos ve şarkiyatçıdır. Albanesische Studien, Arnavut dilini, aşiretleri ve folkloru inceleyen öncü bir çalışmadır. Belgelenmiş görev.

Guillaume Lejean (1824-1871) — Fransız bir coğrafyacı ve etnografttır. Ethnographie de la Turquie d'Europe, Osmanlı Balkanları'ndaki etnik ve dilsel dağılımı haritalandırmaya çalışmaktadır; eser dönemin milliyetçi kategorilerini yansıttığından eleştirel bir okumayı gerektirmektedir. Dolaylı stratejik katkı.

Georgina Muir Mackenzie (1833-1874) ve Adeline Paulina Irby (1831-1911) — İngiliz iki kadın gezgindir. Travels in the Slavonic Provinces of Turkey-in-Europe, Bosna, Hersek ve Balkan Slavlarını, kadın gözlemcilerin bakışıyla kaydetmektedir. Sivil gözlemci.

Felix Kanitz (1829-1904) — Avusturya-Macaristanlı bir gezgindir. Donau-Bulgarien und der Balkan, Bulgaristan'ı ve Tuna havzasını açıkça etnografik bir dikkatle belgelemektedir; çalışma aynı zamanda Habsburg'un bölgeye ilgisini de yansıtmaktadır. Dolaylı stratejik katkı.

Henry Fanshawe Tozer (1829-1916) — İngiliz bir din adamı ve gezgindir. Researches in the Highlands of Turkey, Makedonya, Tesalya ve Epir'de halk inançlarını ve yerel toplulukları kaydetmektedir. Sivil gözlemci.

Henry J. Van Lennep (1815-1889) — Amerikalı bir misyonerdir. Travels in Little-Known Parts of Asia Minor, İç ve Doğu Anadolu'da Ermeni topluluklarını, evleri, kıyafeti ve dinî hayatı belgelemektedir. Sivil gözlemci.

H. F. B. Lynch (1862-1913) — İngiliz bir gezgin ve tüccardır. Armenia: Travels and Studies, Van, Bitlis ve Erzurum çevresini inceler; ailesinin Dicle'de işlettiği vapur şirketi bölgeye ticarî bir ilgiyle bağlanmaktadır. Dolaylı stratejik katkı.

Isabella Bird (1831-1904) — İngiliz bir gezgindir. Journeys in Persia and Kurdistan, Doğu Anadolu'yu ve Kürt bölgelerini, bir kadın seyyahın bakışıyla kaydetmektedir. Sivil gözlemci.

Lucy Mary Jane Garnett (1849-1934) — İngiliz bir folklorcudur. The Women of Turkey and Their Folk-Lore, Müslüman, Rum, Ermeni, Yahudi, Bulgar ve Arnavut kadınların folklorunu kapsamlı biçimde derlemektedir. Sivil gözlemci.

Edith Durham (1863-1944) — İngiliz bir gezgindir. High Albania, Kuzey Arnavutluk'ta aşiret düzenini, kan davasını ve geleneksel hukuku, doğrudan gözleme en çok yaklaşan eserlerden biriyle belgelemektedir. Sivil gözlemci.

Frederick William Hasluck (1878-1920) — İngiliz bir arkeolog ve bilim insanıdır. Christianity and Islam under the Sultans, Anadolu ve Balkanlar'da ortak kutsal mekânları, Bektaşiliği ve dinî geçişkenliği inceler. Sivil gözlemci.

Frederick Burnaby (1842-1885) — İngiliz bir süvari subayıdır. On Horseback through Asia Minor, Anadolu'da ulaşımı, güvenliği ve taşra siyasetini, keşif değeri yüksek bir yolculukla kaydetmektedir. Belgelenmiş görev.

Otto Blau (1828-1879) — Alman bir konsolos ve şarkiyatçıdır. Bosna, Hersek ve Osmanlı Balkanları üzerine seyahat ve diplomatik çalışmalar üretmiştir. Belgelenmiş görev.

8. Botanik, zooloji, coğrafya ve doğa bilimleri

Guillaume-Antoine Olivier (1756-1814) — hükümet göreviyle Osmanlı, Mısır ve İran'a gönderilen Fransız bir doğa bilimcidir. Voyage dans l'Empire Othoman, l'Égypte et la Perse, doğa tarihini diplomasi ve ticaretle birleştiren altı ciltlik bir eserdir. Devlet destekli sefer.

Jean-Guillaume Bruguière (1749/50-1798) — Olivier'nin seyahat ortağı olan Fransız bir doğa bilimcidir. Zooloji ve doğa tarihi koleksiyonlarıyla seferin bilimsel kazanımına katkıda bulunmuştur. Devlet destekli sefer.

Pierre-Martin-Rémi Aucher-Éloy (1792-1838) — Fransız bir botanikçidir. Relations de voyages en Orient, Anadolu, İran ve Irak'tan derlediği sistematik bitki koleksiyonlarını içermektedir; yazar bu uğurda İsfahan'da hasta hâlde ölmüştür. Sivil gözlemci.

Theodor Kotschy (1813-1866) — Avusturyalı bir botanikçidir. Anadolu, Suriye ve Mısır'da yürüttüğü araştırmalarla bölgenin florasına önemli koleksiyonlar kazandırmıştır. Sivil gözlemci.

Edmond Boissier (1810-1885) — İsviçreli bir botanikçidir. Flora Orientalis, Balkanlar'dan İran sınırına kadar uzanan bölgenin bitkilerini bir araya getiren, beş ciltlik sistematik bir katalogdur. Sivil gözlemci.

Pierre de Tchihatcheff (1808-1890) — Rus-Fransız bir coğrafyacıdır. Asie Mineure, Anadolu'nun jeolojisini, bitki örtüsünü ve nüfusunu kapsayan geniş bir bilimsel tarama sunmaktadır. Dolaylı stratejik katkı.

Carl Haussknecht (1838-1903) — Alman bir botanikçidir. Anadolu, Suriye ve İran'da geniş bitki koleksiyonları toplamıştır. Sivil gözlemci.

August Grisebach (1814-1879) — Alman bir botanikçidir. Spicilegium Florae Rumelicae et Bithynicae, Rumeli ve Bitinya bitkilerini sınıflandırmaktadır. Sivil gözlemci.

Eduard Rüppell (1794-1884) — Alman bir doğa bilimcidir. Mısır, Kızıldeniz ve Kuzeydoğu Afrika'nın zoolojisi üzerine öncü çalışmalar yapmıştır. Sivil gözlemci.

Georg Schweinfurth (1836-1925) — Alman bir botanikçi ve gezgindir. Mısır, Sudan ve Kızıldeniz havzasının bitki coğrafyasını incelemiştir. Sivil gözlemci.

George Edward Post (1838-1909) — Beyrut'taki kolejde çalışan Amerikalı bir misyoner ve botanikçidir. Flora of Syria, Palestine and Sinai, Levant botaniğinin temel eseri sayılmaktadır. Sivil gözlemci.

Moritz Wagner (1813-1887) — Alman bir doğa bilimci ve gezgindir. Reise nach Persien und dem Lande der Kurden, Kürt bölgelerini ve İran'ı doğa tarihi çerçevesinde kaydetmektedir. Sivil gözlemci.

Friedrich Parrot (1791-1841) — Alman-Rus bir doğa bilimcidir. Journey to Ararat, Ağrı Dağı'na yapılan ilk modern tırmanışı ve bölgenin fiziki coğrafyasını anlatmaktadır. Sivil gözlemci.

Alfred Philippson (1864-1953) — Alman bir coğrafyacı ve jeologtur. Batı Anadolu'nun jeolojisi ve bölgesel coğrafyası üzerine ayrıntılı çalışmalar üretmiştir. Dolaylı stratejik katkı.

Victor Guérin (1821-1890) — Fransız bir coğrafyacıdır. Filistin ve Suriye'nin tarihî coğrafyasını sistematik biçimde belgelemiştir. Sivil gözlemci.

9. Arkeoloji, haritacılık ve istatistik

Charles Texier (1802-1871) — Fransız hükümetince görevlendirilen bir arkeolog ve mimardır. Description de l'Asie Mineure, Anadolu'nun arkeolojisini ve tarihî coğrafyasını belgelemektedir. Devlet destekli sefer.

William John Hamilton (1805-1867) — İngiliz bir jeologtur. Researches in Asia Minor, Pontus and Armenia, Anadolu'nun iç kesimlerini jeolojik ve coğrafi açıdan taramaktadır. Dolaylı stratejik katkı.

Charles Fellows (1799-1860) — İngiliz bir arkeologtur. Likya'daki seyahatleri ve kazıları sonucunda Ksanthos mermerlerini British Museum'a taşımıştır. Dolaylı stratejik katkı.

Heinrich Schliemann (1822-1890) — Alman bir arkeologtur. Troya kazıları ve Batı Anadolu arkeolojisiyle tanınmaktadır; buluntuların bir bölümünü yurt dışına çıkarmıştır. Dolaylı stratejik katkı.

Carl Humann (1839-1896) — Alman bir mühendis ve arkeologtur. Bergama kazılarını yürütmüş ve Bergama Sunağı'nı Almanya'ya taşımıştır. Dolaylı stratejik katkı.

Georges Perrot (1832-1914) — Fransız bir arkeologtur. Anadolu'nun sanatı ve arkeolojisi üzerine kapsamlı çalışmalar üretmiştir. Sivil gözlemci.

Charles Chipiez (1835-1901) — Fransız bir mimarlık tarihçisidir. Perrot ile birlikte antik mimari ve sanat tarihi üzerine ortak eserler hazırlamıştır. Sivil gözlemci.

Heinrich Kiepert (1818-1899) — Alman bir kartograftır. Anadolu'nun ve Osmanlı coğrafyasının modern haritalarını üretmiş; bu haritalar askerî ve idari amaçlarla yaygın biçimde kullanılmıştır. Dolaylı stratejik katkı.

Vital Cuinet (1833-1896) — Fransız bir istatistikçidir. La Turquie d'Asie, Osmanlı vilayetlerinin nüfusunu, ekonomisini ve idari yapısını sayısallaştıran ayrıntılı bir envanterdir; yazar Düyûn-ı Umûmiyye için çalışmıştır. Dolaylı stratejik katkı.

Élisée Reclus (1830-1905) — Fransız bir coğrafyacıdır. Nouvelle Géographie universelle, Osmanlı coğrafyasının fiziksel ve beşerî tasvirini geniş bir çerçevede sunmaktadır. Sivil gözlemci.

Claude Reignier Conder (1848-1910) — Filistin Araştırma Fonu'nun Batı Filistin Haritalama çalışmasını yürüten İngiliz Kraliyet İstihkâm subayıdır. Bu çalışma bölgenin en ayrıntılı topografik kaydını oluşturmuştur. Belgelenmiş görev.

Edward Henry Palmer (1840-1882) — İngiliz bir şarkiyatçıdır. Sina ve Filistin'in coğrafyasını incelemiş; sonradan Sina'da İngiliz ajanı olarak görev yaparken öldürülmüştür. Belgelenmiş görev.

Charles Warren (1840-1927) — İngiliz bir Kraliyet İstihkâm subayıdır. Kudüs'ün arkeolojik ve topografik araştırmasını Filistin Araştırma Fonu adına yürütmüştür. Belgelenmiş görev.

10. Ressamlar, gravürcüler ve fotoğrafçılar

Luigi Mayer (1755-1803) — İtalyan-Alman bir ressamdır. Views in the Ottoman Dominions, İngiliz elçisi Ainslie'nin himayesinde Balkanlar, Anadolu ve Mısır manzaralarını resmetmektedir. Belgelenmiş görev.

Thomas Allom (1804-1872) — İngiliz bir mimar ve ressamdır. Constantinople and the Scenery of the Seven Churches of Asia Minor, İstanbul'un ve Batı Anadolu'nun yaygın biçimde çoğaltılan gravürlerini içermektedir. Sivil gözlemci.

John Frederick Lewis (1804-1876) — İngiliz bir oryantalist ressamdır. Kahire'de uzun süre yaşamış, gündelik hayatı ayrıntılı ve etkili resimlerle canlandırmıştır. Sivil gözlemci.

David Roberts (1796-1864) — İskoç bir ressamdır. The Holy Land, Syria, Idumea, Arabia, Egypt and Nubia, bölgenin anıtsal mimarisini ve şehir görünümlerini resmetmektedir. Sivil gözlemci.

Émile Prisse d'Avennes (1807-1879) — Fransız bir çizer ve şarkiyatçıdır. Mısır'ı ve İslam sanatını ayrıntılı çizim ve belgelemelerle kayda geçirmiştir. Sivil gözlemci.

Georges-Jacques Gatine (yak. 1773-yak. 1831) — Fransız bir gravürcüdür. Costumes orientaux inédits, on dokuzuncu yüzyıl başında gözlemlenen Osmanlı ve Doğu Akdeniz kıyafetlerini levhalar hâlinde sunmaktadır. Sivil gözlemci.

Jean Brindesi (yak. 1826-1888) — Levanten-İtalyan bir ressamdır. Elbicei Atika: Musée des anciens costumes turcs de Constantinople, eski Osmanlı askerî ve sivil kıyafetlerini resimli bir katalog hâlinde belgelemektedir. Sivil gözlemci.

Joseph-Philibert Girault de Prangey (1804-1892) — Fransız bir fotoğrafçıdır. İstanbul, Mısır ve Filistin'in erken dagerreyotipleri, Osmanlı coğrafyasının en eski fotoğraf kayıtları arasında yer almaktadır. Sivil gözlemci.

Maxime du Camp (1822-1894) — Fransız bir yazar ve fotoğrafçıdır. Flaubert ile birlikte, bir hükümet göreviyle Mısır ve Levant'ın anıtlarını fotoğraflamıştır. Devlet destekli sefer.

James Robertson (1813-1888) — İngiliz bir fotoğrafçıdır. İstanbul ve Kırım fotoğraflarıyla tanınmaktadır; aynı zamanda Osmanlı Darphanesi'nin baş oymacılığını yapmıştır. Sivil gözlemci.

Felice Beato (1832-1909) — İtalyan-İngiliz bir savaş fotoğrafçısıdır. Kırım Savaşı ve Doğu Akdeniz fotoğraflarıyla erken savaş fotoğrafçılığının öncüleri arasında yer almaktadır. Dolaylı stratejik katkı.

Francis Frith (1822-1898) — İngiliz bir fotoğrafçıdır. Mısır ve Filistin fotoğraflarını geniş ölçekte üretip yayımlayarak bölgenin görsel imgesini biçimlendirmiştir. Sivil gözlemci.

Félix Bonfils (1831-1885) — Fransız bir fotoğrafçıdır. Beyrut merkezli stüdyosuyla Suriye, Lübnan, Filistin ve Mısır'ın manzara ve stüdyo fotoğraflarını üretmiştir. Sivil gözlemci.

Antonio Beato (yak. 1832-1906) — İtalyan-İngiliz bir fotoğrafçıdır. Mısır mimarisini ve arkeolojik alanları fotoğraflamıştır. Sivil gözlemci.

Amadeo Preziosi (1816-1882) — Maltalı bir ressamdır. Stamboul: Recollections of Eastern Life, İstanbul'un sokak satıcılarını, kahvehanelerini ve meslek gruplarını suluboyayla canlandırmaktadır. Sivil gözlemci.

Joseph Schranz (1803-yak. 1885) — Maltalı bir ressamdır. İstanbul'un ve Boğaziçi'nin suluboya manzaralarını üretmiştir. Sivil gözlemci.

John Henry Haynes (1849-1910) — Amerikalı bir fotoğrafçıdır. Anadolu ve Mezopotamya'daki arkeolojik alanların fotoğraflarıyla, Amerikan arazi fotoğrafçılığının öncüleri arasında sayılmaktadır. Sivil gözlemci.