Το 1927, σε σκακιστικό τουρνουά στη Νέα Υόρκη, ο λετονικής καταγωγής γκραν μετρ Άρον Νίμτσοβιτς είδε τον αντίπαλό του να ακουμπά ένα σβηστό πούρο στο τραπέζι. Ο Νίμτσοβιτς, γνωστός για την απέχθειά του στον καπνό, έσπευσε στον διευθυντή του τουρνουά για να διαμαρτυρηθεί. Εκείνος του επισήμανε ότι ο αντίπαλος δεν είχε ανάψει το πούρο. «Το ξέρω», απάντησε ο Νίμτσοβιτς, «αλλά απειλεί να καπνίσει, και ως παλιός σκακιστής θα γνωρίζετε ότι η απειλή είναι ισχυρότερη από την πραγματοποίησή της».
Έξι χρόνια αργότερα, ο Νίμτσοβιτς διατύπωσε συστηματικά την ιδέα σε ένα δανικό σκακιστικό περιοδικό. Η λογική ήταν απλή. Μια απειλή που δεν πραγματοποιείται αναγκάζει τον αντίπαλο να προετοιμάζεται ταυτόχρονα για κάθε πιθανή συνέπεια. Τη στιγμή που πραγματοποιείται, περιορίζεται σε ένα μόνο πρόβλημα προς διαχείριση. Η απειλή πολλαπλασιάζει την πίεση. Η πραγματοποίησή της την περιορίζει.
Σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, η Ουάσιγκτον έκανε απέναντι στο Ιράν αυτό που κανένας σκακιστής δεν θα έκανε ποτέ στον εαυτό του. Πραγματοποίησε τη μία μετά την άλλη όλες τις απειλές του οπλοστασίου της, ώσπου δεν απέμεινε καμία αξιόπιστη.
Η εξάντληση του αποτρεπτικού κεφαλαίου
Η αποτροπή λειτουργεί σαν σκάλα. Κάθε σκαλοπάτι έχει βάρος μόνο επειδή υπάρχει το επόμενο από πάνω του. Η απειλή κυρώσεων ασκεί μεγαλύτερο εξαναγκασμό από τις ίδιες τις κυρώσεις, επειδή, όταν επιβληθούν, ο στόχος απορροφά το κόστος και προσαρμόζεται. Η απειλή στρατιωτικής δράσης παραλύει περισσότερο από την ίδια τη στρατιωτική δράση, επειδή, όταν πέσουν οι βόμβες, ο στόχος προσαρμόζει αναλόγως τη στάση του.
Από το 2018 έως το 2026, η Ουάσιγκτον ανέβηκε όλα τα σκαλοπάτια, σπάζοντας το καθένα πίσω της. Η αποχώρηση από το Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης (JCPOA) αφαίρεσε το πρώτο. Η δολοφονία του Κασέμ Σουλεϊμανί σηματοδότησε την προθυμία χρήσης θανατηφόρας βίας κατά των ανώτατων διοικητών. Η κοινή επιχείρηση με το Ισραήλ στις 28 Φεβρουαρίου, που σκότωσε τον Ανώτατο Ηγέτη και κατέστρεψε στρατιωτικές υποδομές σε 26 επαρχίες, αφαίρεσε το τελευταίο.
Το Ιράν, έχοντας αντέξει το χειρότερο πλήγμα που μπορούσε να του καταφέρει ο αντίπαλος, έχει πλέον λιγότερα να φοβηθεί. Πριν από τον πόλεμο ζούσε υπό την απειλή κυρώσεων, επιθέσεων και αποκεφαλισμού του καθεστώτος. Και οι τρεις απειλές έγιναν πραγματικότητα. Τι απομένει στην Ουάσιγκτον να απειλήσει ότι θα κάνει;
Τα διόδια της Τεχεράνης
Πριν από τις 28 Φεβρουαρίου, τα Στενά του Ορμούζ ήταν διεθνής θαλάσσια οδός από την οποία περνούσε ελεύθερα περίπου το 20% του πετρελαίου και του φυσικού αερίου παγκοσμίως. Επί δεκαετίες το Ιράν απειλούσε να τα κλείσει. Τώρα τα στενά έχουν ουσιαστικά κλείσει και το Ιράν έκανε κάτι πολύ πιο σημαντικό από ένα απλό κλείσιμο: άλλαξε το καθεστώς τους.
Από τα μέσα Μαρτίου, τα πλοία ανακατευθύνονται σε στενό δίαυλο ανάμεσα στα νησιά Κεσμ και Λαράκ, βαθιά μέσα στα ιρανικά χωρικά ύδατα. Κάθε πλοίο ελέγχεται και χρεώνεται τέλη διέλευσης έως και 2 εκατομμύρια δολάρια, καταβλητέα σε κινεζικά γουάν. Το ιρανικό κοινοβούλιο καταρτίζει νομοθεσία για τη μόνιμη θεσμοθέτηση αυτής της ρύθμισης. Μεταξύ των πέντε όρων που έχει θέσει το Ιράν για τη λήξη του πολέμου είναι η αναγνώριση της κυριαρχίας του στα Στενά του Ορμούζ.
Αυτό το αίτημα δεν υπήρχε πριν από τις 28 Φεβρουαρίου. Το δημιούργησε ο ίδιος ο πόλεμος. Το Ιράν επιχειρεί να μετατρέψει τα στενά από διεθνή θαλάσσια οδό σε θαλάσσια στενωπό που αποφέρει έσοδα και τελεί υπό κυριαρχικό έλεγχο. Είτε πετύχει είτε όχι, και μόνο το ότι αποτελεί πλέον διαπραγματευτική θέση συνιστά στρατηγικό κέρδος που δεν υπήρχε πριν πέσει η πρώτη βόμβα.
Ωθώντας τους συμμάχους στη σύγκρουση
Καθώς ο πόλεμος μπαίνει στην πέμπτη εβδομάδα του, η εξίσωση του κόστους έχει στραφεί εις βάρος της Ουάσιγκτον. Οι τιμές του πετρελαίου ξεπέρασαν τα 100 δολάρια το βαρέλι. Σχεδόν 2.000 πλοία έχουν εγκλωβιστεί κοντά στα στενά. Οι εναλλακτικοί αγωγοί μέσω Σαουδικής Αραβίας, ΗΑΕ και Ιράκ μπορούν να μεταφέρουν συνολικά περίπου 9 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως, έναντι των 20 εκατομμυρίων που περνούν κανονικά από το Ορμούζ.
Η Ουάσιγκτον επιχείρησε να μοιράσει αυτό το κόστος. Ζήτησε από τους συμμάχους του ΝΑΤΟ να στείλουν πολεμικά πλοία για την προστασία των δεξαμενόπλοιων. Αρνήθηκαν. Στράφηκε τότε στους εταίρους της στον Κόλπο. Επιφανείς Ρεπουμπλικανοί γερουσιαστές αναρωτήθηκαν δημόσια γιατί οι ΗΠΑ πρέπει να υπερασπίζονται εταίρους που αρνούνται να πολεμήσουν, προειδοποιώντας ότι «θα υπάρξουν συνέπειες». Ο Τραμπ είπε σε δημοσιογράφους ότι οι σύμμαχοι στον Κόλπο, βλέποντας τα πλήγματα που δέχονταν από το Ιράν, άρχισαν να «επιμένουν να συμμετάσχουν». Οι πρωτεύουσες του Κόλπου διέψευσαν ότι είχαν επιμείνει σε κάτι τέτοιο.
Σε αυτό το σημείο γίνεται κατανοητή η στρατηγική λογική της απειλής για πλήγματα στο ηλεκτρικό δίκτυο του Ιράν. Στις 22 Μαρτίου, ο Τραμπ έδωσε τελεσίγραφο 48 ωρών: το Ιράν να ανοίξει τα στενά, αλλιώς θα καταστραφούν οι σταθμοί παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειάς του. Η ιρανική απάντηση απευθυνόταν άμεσα στον Κόλπο. Οι Φρουροί της Επανάστασης δήλωσαν ότι θα στοχοποιούσαν σταθμούς που ηλεκτροδοτούν στρατιωτικές βάσεις σε ολόκληρη την περιοχή. Ο εκπρόσωπος του ιρανικού στρατού πρόσθεσε ότι θα πλήττονταν ενεργειακές υποδομές, εγκαταστάσεις αφαλάτωσης και βιομηχανικές μονάδες. Για χώρες που εξαρτώνται πλήρως από το αφαλατωμένο νερό, αυτό θα αποτελούσε υπαρξιακή απειλή.
Η δομική λογική δύσκολα αγνοείται. Αν η Ουάσιγκτον δεν μπορεί να πείσει τα κράτη του Κόλπου να μπουν οικειοθελώς στον πόλεμο, ένα πλήγμα στο ιρανικό ηλεκτρικό δίκτυο σχεδόν βέβαια θα προκαλούσε ιρανικά αντίποινα στις υποδομές του Κόλπου, παρασύροντας αυτά τα κράτη στη σύγκρουση από ανάγκη και όχι από επιλογή. Είτε πρόκειται για σκόπιμη επιδίωξη είτε για δυναμική που προκύπτει στην πορεία, η πίεση στις πρωτεύουσες του Κόλπου παραμένει συνεχής και αυξανόμενη. Η Τουρκία έχει αναπτύξει εντατική διπλωματική δραστηριότητα για να αποτρέψει ακριβώς αυτή την έκβαση, με τον υπουργό Εξωτερικών της να επισκέπτεται το Ριάντ, το Άμπου Ντάμπι και την Ντόχα ώστε να κρατήσει τον Κόλπο εκτός πολέμου.
Ο Τραμπ παρέτεινε δύο φορές την προθεσμία, αρχικά κατά πέντε ημέρες και έπειτα κατά δέκα. Κάθε παράταση μείωνε την αξιοπιστία της ίδιας της απειλής. Μια απειλή που επαναλαμβάνεται και αποσύρεται διαρκώς παύει τελικά να λειτουργεί ως απειλή.
Η συστημική παράλυση που επιδιώκει το Ισραήλ
Ο στρατηγικός υπολογισμός του Ισραήλ διαφέρει θεμελιωδώς από εκείνον της Ουάσιγκτον. Για το Ισραήλ, η καταστροφή που έχει ήδη προκαλέσει στο Ιράν αποτελεί επίτευγμα για μια ολόκληρη γενιά, ανεξαρτήτως της έκβασης του πολέμου. Έχουν πληγεί περισσότεροι από 1.700 στρατιωτικοβιομηχανικοί στόχοι. Τα δίκτυα αεράμυνας έχουν διαλυθεί. Η πυρηνική εγκατάσταση της Νατάνζ έχει υποστεί σοβαρές ζημιές. Το ναυτικό έχει σε μεγάλο βαθμό εξαλειφθεί.
Αυτή είναι η συστημική παράλυση: η ίδια λογική που εφάρμοσαν οι ΗΠΑ στο Ιράκ το 1991. Πρόκληση τόσο βαθιάς δομικής ζημιάς ώστε το κράτος-στόχος να μην μπορεί να ανασυστήσει τη στρατιωτική του ικανότητα για μία γενιά. Το αν οι ΗΠΑ θα πετύχουν τους δικούς τους στρατηγικούς στόχους είναι δευτερεύον. Το αν θα επιτευχθεί συμφωνία είναι δευτερεύον. Η υλική καταστροφή αποτελεί αυτοτελές αποτέλεσμα.
Από αυτή την οπτική, κάθε πρόσθετη ημέρα πολέμου συνιστά καθαρό κέρδος. Το Ισραήλ έχει δηλώσει ανοιχτά ότι η τρέχουσα εκστρατεία αποσκοπεί στην εξάλειψη της στρατηγικής απειλής του Ιράν «για το ορατό μέλλον». Το κίνητρο δεν είναι να επισπευσθεί η εκεχειρία, αλλά να βαθύνουν οι πληγές.
Ο δρών που χάνει αλλά δεν καταρρέει
Ωστόσο, η πιο επικίνδυνη φάση αυτής της σύγκρουσης μπορεί να βρίσκεται όχι σε όσα έχουν ήδη συμβεί, αλλά σε αυτό στο οποίο έχει εξελιχθεί το Ιράν. Η χώρα κινείται πλέον σε αυτό που οι συμπεριφορικοί οικονομολόγοι ονομάζουν «πεδίο των απωλειών». Ο στρατός της έχει υποστεί καταστροφικές ζημιές. Η ηγεσία της έχει αποκεφαλιστεί. Όταν ένα κράτος εισέρχεται σε αυτό το πεδίο, οι αποφάσεις του μετατοπίζονται από τη διατήρηση στην ανάκτηση. Πιο ριψοκίνδυνες κινήσεις αρχίζουν να θεωρούνται λογικές. Ο υπολογισμός «τι κινδυνεύουμε να χάσουμε» αντικαθίσταται από το «τι μπορούμε ακόμη να ανακτήσουμε».
Δεν πρόκειται για συμπεριφορά στριμωγμένου ζώου που επιτίθεται στα τυφλά. Το Ιράν ενεργεί με ελεγχόμενη απόγνωση: αναλαμβάνει κινδύνους που δεν θα αναλάμβανε ποτέ πριν από τον πόλεμο, διατηρώντας παράλληλα υπολογισμένη αυτοσυγκράτηση σε συγκεκριμένους τομείς.
Η απόδειξη βρίσκεται σε όσα δεν έχει κάνει το Ιράν. Δεν έχει κλείσει εντελώς τα Στενά του Ορμούζ· τα έχει επαναπροσδιορίσει. Δεν έχει ενεργοποιήσει τους Χούθι· τους διατηρεί σε ετοιμότητα. Δεν έχει εξαπολύσει επίθεση μέγιστου κορεσμού στις υποδομές του Κόλπου· έχει προσαρμόσει τα πλήγματά του ώστε να διατηρεί την πίεση χωρίς να υπερβαίνει το όριο που θα έφερνε τις αεροπορίες του Κόλπου στον πόλεμο. Κάθε τέτοια αυτοσυγκράτηση αποτελεί απειλή που δεν έχει πραγματοποιηθεί, και κάθε απειλή που παραμένει ανεκτέλεστη πολλαπλασιάζει ταυτόχρονα την πίεση σε ολόκληρη την περιφερειακή σκακιέρα.
Στα τέλη της περασμένης εβδομάδας, οι Χούθι ανακοίνωσαν ότι έχουν «το δάχτυλο στη σκανδάλη» και έθεσαν τρεις όρους για άμεση στρατιωτική επέμβαση. Δεν έχουν ακόμη επαναλάβει τις επιθέσεις στη ναυσιπλοΐα της Ερυθράς Θάλασσας, αλλά και μόνο η απειλή έχει ήδη μειώσει την κίνηση στα Στενά του Μπαμπ ελ Μαντέμπ. Το Ορμούζ και το Μπαμπ ελ Μαντέμπ αποτελούν διαδοχικές θαλάσσιες στενωπούς στην ίδια ενεργειακή αρτηρία. Αν αποκλειστούν και τα δύο, η εμπορική διαδρομή Κόλπου–Ευρώπης διακόπτεται εντελώς. Ο παρακαμπτήριος αγωγός της Σαουδικής Αραβίας προς την Ερυθρά Θάλασσα μεταφέρει πλέον σχεδόν 3 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα, ενώ περίπου 30 δεξαμενόπλοια κοντά στο λιμάνι Γιανμπού βρίσκονται εντός της εμβέλειας των Χούθι.
Το Ιράν κατανοεί την αρχή του Νίμτσοβιτς. Η απειλή των Χούθι που δεν πραγματοποιείται αναγκάζει κάθε δρώντα στην περιοχή να λαμβάνει προφυλάξεις απέναντι στο ενδεχόμενο δράσης τους. Τη στιγμή που οι Χούθι θα χτυπήσουν πραγματικά, η απειλή μετατρέπεται σε ένα μόνο πρόβλημα προς διαχείριση. Όσο παραμένει απειλή, πολλαπλασιάζει ταυτόχρονα την πίεση σε κάθε υπολογισμό.
Η σκακιέρα όταν εξαντληθούν όλες οι απειλές
Όταν τελειώσει αυτός ο πόλεμος, το Ιράν θα φέρει δύο βασικά αιτήματα στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Πρώτον, εγγύηση ότι δεν θα δέχεται ξανά επιθέσεις κάθε έξι μήνες. Δεύτερον, άρση των πολιτικών και οικονομικών κυρώσεων. Δεν αποκλείεται και τρίτο αίτημα: κάποια μορφή διεθνούς αναγνώρισης του ρόλου του Ιράν στα Στενά του Ορμούζ, ώστε τα πολεμικά διόδια να μετατραπούν σε μόνιμο διαπραγματευτικό χαρτί. Κανένα από τα δύο πρώτα αιτήματα δεν υπήρχε ως επίσημη διαπραγματευτική θέση πριν από τις 28 Φεβρουαρίου. Όλα δημιουργήθηκαν από τον ίδιο τον πόλεμο. Αν η Ουάσιγκτον δεχθεί έστω ένα, το Ιράν θα έχει αποσπάσει μέσω του πολέμου όσα δεν θα μπορούσε ποτέ να αποκτήσει μέσω της διπλωματίας.
Ο Τραμπ, η πλευρά που απειλούσε, πραγματοποίησε κάθε απειλή και σχεδόν δεν έχει αφήσει τίποτε σε εφεδρεία. Το Ιράν, η πλευρά που επωμίστηκε τις συνέπειες της υλοποίησης των απειλών, κρατά πλέον τα υπόλοιπα χαρτιά του —τους Χούθι, την ευπάθεια των υποδομών του Κόλπου, το σύστημα διοδίων του Ορμούζ— άπαιχτα και, επομένως, ισχυρά.
Ένας δρών που χάνει αλλά δεν έχει καταρρεύσει είναι ο πιο επικίνδυνος σε κάθε σκακιέρα. Αναλαμβάνει κινδύνους που δεν θα αναλάμβανε ποτέ προηγουμένως, αλλά εξακολουθεί να υπολογίζει. Απορροφά κόστη που άλλοτε θα ήταν αδιανόητα, αλλά εξακολουθεί να κρατά χαρτιά σε εφεδρεία. Η Ουάσιγκτον εξάντλησε όλες τις απειλές της. Η Τεχεράνη εξακολουθεί να απειλεί ότι θα καπνίσει.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε αρχικά στη Daily Sabah στις 4 Απριλίου 2026.