Επί δεκαετίες το Ιράν διατηρούσε στην ατζέντα την απειλή κλεισίματος των Στενών του Ορμούζ. Αντίστοιχη ρητορική επαναλήφθηκε στον Πόλεμο των Δεξαμενόπλοιων τη δεκαετία του 1980, στην κρίση των κυρώσεων του 2012 και στις κατασχέσεις δεξαμενόπλοιων του 2019, παραμένοντας κάθε φορά στο επίπεδο της απειλής.
Το «Σχέδιο Διαχείρισης των Στενών του Ορμούζ», που εγκρίθηκε τον Μάρτιο του 2026 από το νομοθετικό σώμα του Ιράν, την Ισλαμική Συμβουλευτική Συνέλευση, διαφοροποιείται ποιοτικά από τα προηγούμενα παραδείγματα. Η ρύθμιση προβάλλει αξίωση κυριαρχίας, ελέγχου και εποπτείας στα στενά, προβλέπει τέλη διέλευσης και επιβάλλει περιορισμούς σε πλοία συγκεκριμένων χωρών.
Με την κίνηση αυτή, η προσέγγιση του ελέγχου των στενών μεταφέρεται για πρώτη φορά στο εσωτερικό δίκαιο και γίνεται σαφής η επιδίωξη της Τεχεράνης για ένα πιο μόνιμο μεταπολεμικό καθεστώς.
Σε ποια νομική βάση στηρίζεται το καθεστώς του Ορμούζ;
Βασικό σημείο αναφοράς για το δικαίωμα διέλευσης από διεθνή στενά είναι η υπόθεση του Στενού της Κέρκυρας. Με την απόφασή του, το Διεθνές Δικαστήριο έκρινε ότι σε καιρό ειρήνης τα πολεμικά πλοία των κρατών μπορούν να διέρχονται από στενά που χρησιμοποιούνται για τη διεθνή ναυσιπλοΐα χωρίς προηγούμενη άδεια του παράκτιου κράτους. Αρκεί η διέλευση να είναι «αβλαβής». Το παράκτιο κράτος δεν έχει την εξουσία να εμποδίζει ή να αναστέλλει αυτή τη διέλευση. Και η Σύμβαση της Γενεύης του 1958 για την Αιγιαλίτιδα Ζώνη ορίζει ρητά, στο άρθρο 16 παράγραφος 4, ότι η αβλαβής διέλευση από διεθνή στενά δεν μπορεί να ανασταλεί.
Η επέκταση των χωρικών υδάτων αποτέλεσε κρίσιμη καμπή. Όταν το Ιράν το 1959 και το Ομάν το 1972 επέκτειναν τα χωρικά τους ύδατα στα 12 ναυτικά μίλια, ο διάδρομος ανοικτής θάλασσας στα Στενά του Ορμούζ έπαψε να υπάρχει και τα στενά καλύφθηκαν εξ ολοκλήρου από αλληλεπικαλυπτόμενα χωρικά ύδατα. Οι διαπραγματεύσεις της Τρίτης Διάσκεψης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS III) απάντησαν στο πρόβλημα με τη φόρμουλα του «πλου διέλευσης».
Το καθεστώς αυτό, που ρυθμίζεται στα άρθρα 37–44 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, διαφέρει δομικά από την αβλαβή διέλευση. Το άρθρο 44 ορίζει ρητά ότι ο πλους διέλευσης δεν μπορεί να ανασταλεί υπό οποιεσδήποτε συνθήκες. Στο πλαίσιο αυτό, τα αεροσκάφη μπορούν να υπερίπτανται των στενών και τα υποβρύχια να πλέουν σε κατάδυση. Το παράκτιο κράτος δεν μπορεί να απαιτεί προηγούμενη άδεια ή καταβολή τέλους. Η κανονιστική του αρμοδιότητα περιορίζεται σε τομείς όπως η ασφάλεια της ναυσιπλοΐας, η προστασία του περιβάλλοντος, η αλιεία και τα τελωνειακά ζητήματα.
Σε αυτό το πλαίσιο, τα Στενά του Ορμούζ συνδέουν αποκλειστικές οικονομικές ζώνες και χρησιμοποιούνται για τη διεθνή ναυσιπλοΐα. Από αυτόν τον στενό θαλάσσιο δίαυλο μεταφέρεται περίπου το ένα τέταρτο του πετρελαίου που διακινείται παγκοσμίως διά θαλάσσης και το ένα πέμπτο του παγκόσμιου εμπορίου υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG). Αποτελεί, επομένως, ένα από τα κρισιμότερα πεδία εφαρμογής του καθεστώτος πλου διέλευσης.
Γιατί το Ιράν δεν αναγνωρίζει τον πλου διέλευσης;
Η αντίρρηση του Ιράν στο καθεστώς πλου διέλευσης δεν είναι ούτε νέα ούτε επιφανειακή. Υπογράφοντας τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας στις 10 Δεκεμβρίου 1982, η Τεχεράνη κατέθεσε ταυτόχρονα δήλωση ότι ο πλους διέλευσης δεν αντανακλά το εθιμικό δίκαιο και ότι μόνο τα συμβαλλόμενα κράτη μπορούν να επωφελούνται από αυτό το δικαίωμα. Η Σύμβαση δεν κυρώθηκε ποτέ από το Ιράν.
Το εσωτερικό δίκαιο συμβαδίζει με αυτή τη θέση. Ο Νόμος περί Θαλάσσιων Ζωνών της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν του 1993 δεν περιλαμβάνει την έννοια του πλου διέλευσης. Το άρθρο 5 αναγνωρίζει τη διέλευση ξένων πλοίων μόνο ως αβλαβή διέλευση. Το άρθρο 9 απαιτεί προηγούμενη άδεια για πολεμικά πλοία, πυρηνοκίνητα πλοία και πλοία που μεταφέρουν επικίνδυνα υλικά. Το άρθρο 8 εξουσιοδοτεί την κυβέρνηση να αναστέλλει την αβλαβή διέλευση. Οι διατάξεις αυτές έρχονται σε σαφή αντίθεση με το καθεστώς πλου διέλευσης της UNCLOS.
Ένα από τα ισχυρότερα στηρίγματα της νομικής επιχειρηματολογίας του Ιράν είναι το δόγμα του «επίμονου αντιρρησία» (persistent objector). Η αντίρρηση είχε διατυπωθεί προτού διαμορφωθεί η έννοια του πλου διέλευσης στο πλαίσιο της UNCLOS, καταγράφηκε με επίσημη δήλωση κατά την υπογραφή, αποτυπώθηκε στο εσωτερικό δίκαιο το 1993 και διατηρείται για περισσότερα από σαράντα χρόνια ως συνεπής κρατική πολιτική.
Ισχυρό, όμως, είναι και το αντίθετο επιχείρημα. Επί πολλά χρόνια το Ιράν επέτρεπε στην πράξη τον πλου διέλευσης. Οι τακτικές διελεύσεις του αμερικανικού ναυτικού από τα Στενά του Ορμούζ συνεχίζονταν και η εμπορική ναυσιπλοΐα δεν παρεμποδιζόταν. Το Πρόγραμμα Ελευθερίας της Ναυσιπλοΐας, το οποίο εφαρμόζουν οι ΗΠΑ από το 1979, πραγματοποιούσε επίσης συστηματικά και κατέγραφε αυτές τις διελεύσεις. Υποστηρίζεται ότι η πραγματική αυτή κατάσταση αποδυναμώνει την αξίωση του Ιράν να θεωρείται επίμονος αντιρρησίας.
Ωστόσο, η ακαδημαϊκή συζήτηση δεν έχει καταλήξει σε οριστικό συμπέρασμα. Σύμφωνα με το κριτήριο που διατύπωσε το Διεθνές Δικαστήριο στην απόφασή του το 1969 για την Υφαλοκρηπίδα της Βόρειας Θάλασσας, η πρακτική των «κρατών των οποίων τα συμφέροντα επηρεάζονται ιδιαίτερα» θεωρείται καθοριστική για τη διαμόρφωση εθιμικού δικαίου. Στην περίπτωση του Ορμούζ, τα κράτη αυτά είναι το Ιράν και το Ομάν, και κανένα από τα δύο δεν έχει εντάξει το καθεστώς πλου διέλευσης στο εσωτερικό του δίκαιο. Από την άλλη, το ότι το Ιράν και οι ΗΠΑ, δύο από τους βασικούς εμπλεκομένους σε ένα από τα κρισιμότερα θαλάσσια στενά του κόσμου, δεν είναι συμβαλλόμενα μέρη στην UNCLOS δημιουργεί ένα αξιοσημείωτο παράδοξο.
Τι εισάγει ο νέος νόμος;
Το περιεχόμενο του Σχεδίου Διαχείρισης των Στενών του Ορμούζ συνοψίζεται σε τέσσερις άξονες. Πρώτον, η ρύθμιση προβάλλει ρητά την αξίωση κυριαρχίας, ελέγχου και εποπτείας του Ιράν στα στενά. Δεύτερον, προβλέπεται τέλος διέλευσης σε ιρανικά ριάλ. Σύμφωνα με δημοσιεύματα, για τα πλοία μεγάλης χωρητικότητας το ποσό ανέρχεται περίπου σε δύο εκατομμύρια δολάρια. Τρίτον, απαγορεύεται η διέλευση πλοίων των ΗΠΑ, του Ισραήλ και των χωρών που επιβάλλουν κυρώσεις στο Ιράν, ενώ επιτρέπεται επιλεκτικά σε πλοία υπό σημαία Κίνας, Ρωσίας, Ινδίας και Πακιστάν. Τέταρτον, η ρύθμιση προβλέπει την κατάρτιση κοινού θαλάσσιου πρωτοκόλλου με το Ομάν.
Η εφαρμογή στην πράξη είχε ξεκινήσει πριν από την ψήφιση του νόμου. Ανάμεσα στα νησιά Κεσμ και Λαράκ δημιουργήθηκε σημείο ελέγχου που λειτουργούσαν μεσάζοντες συνδεδεμένοι με το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης. Στα πλοία δινόταν κωδικός διαδρομής και άρχισαν να εισπράττονται πληρωμές. Αναφέρθηκε επίσης ότι ορισμένες πληρωμές έγιναν σε κινεζικά γουάν.
Το βασικό στοιχείο που διαφοροποιεί τη ρύθμιση από τις προηγούμενες απειλές είναι η στρατηγική τοποθέτηση για τη μεταπολεμική περίοδο. Το Ιράν έθεσε την αναγνώριση της κυριαρχίας του στο Ορμούζ ως έναν από τους πέντε όρους για τον τερματισμό του πολέμου. Αυτό δείχνει ότι ο έλεγχος των στενών έχει υπερβεί τη χρήση του ως τακτικού εργαλείου και έχει μετατραπεί σε μόνιμη κρατική αξίωση.
Η διεθνής αντίδραση ήταν έντονη. Με την απόφαση 2817 της 11ης Μαρτίου 2026 (με αποχή της Κίνας και της Ρωσίας), το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ καταδίκασε τις ιρανικές επιθέσεις στις χώρες του Κόλπου και χαρακτήρισε την παρεμπόδιση του πλου διέλευσης στα Στενά του Ορμούζ απειλή για τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια. Η G7 τόνισε την αναγκαιότητα ασφαλούς ναυσιπλοΐας χωρίς τέλη.
Στους νομικούς κύκλους επικρατεί η άποψη ότι η επιβολή τέλους διέλευσης δεν έχει έρεισμα στο διεθνές δίκαιο. Ωστόσο, ορισμένες αναλύσεις δείχνουν ότι, παρότι το καθεστώς πλου διέλευσης προστατεύεται ισχυρά σε επίπεδο νομικής θεωρίας, στην πράξη μπορεί να προκύψουν σοβαρές δυσκολίες όταν το παράκτιο κράτος είναι έτοιμο να παραβιάσει τους κανόνες.
Γιατί είναι κρίσιμος ο παράγοντας Ομάν;
Το Ομάν ελέγχει τη νότια ακτή των Στενών του Ορμούζ μέσω της χερσονήσου Μουσαντάμ. Το σύστημα διαχωρισμού της θαλάσσιας κυκλοφορίας που έχει ορίσει ο Διεθνής Ναυτιλιακός Οργανισμός διέρχεται, στο στενότερο σημείο, από τα χωρικά ύδατα του Ομάν. Αυτό καθιστά τη χώρα απαραίτητο παράγοντα σε οποιαδήποτε πιθανή συζήτηση για νέο καθεστώς. Δεν φαίνεται εφικτό να ρυθμίσει το Ιράν μόνο του νομικά τα στενά.
Η θέση του Ομάν παρουσιάζει μια αξιοσημείωτη διττότητα. Παρότι κύρωσε τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας το 1989, το βασιλικό διάταγμα του 1981 αναγνωρίζει μόνο την αβλαβή διέλευση και απαιτεί προηγούμενη άδεια για πολεμικά πλοία. Η διατήρηση εσωτερικής νομικής πρακτικής ασύμβατης με τη Σύμβαση από ένα συμβαλλόμενο μέρος της UNCLOS αναδεικνύει το εύρος της νομικής αβεβαιότητας στο Ορμούζ. Οι σχέσεις των δύο χωρών έχουν βαθιές ρίζες. Η συμφωνία του 1974 για την υφαλοκρηπίδα περιλαμβάνει και αμοιβαία δικαιώματα περιπολίας.
Η δήλωση του Ιρανού υπουργού Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί στις αρχές Απριλίου ότι «οι μεταπολεμικές ρυθμίσεις για το Ορμούζ είναι ζήτημα μεταξύ Ιράν και Ομάν» αποτυπώνει σαφώς αυτή τη δυναμική. Η προσέγγιση δεν προσφέρει πλαίσιο συμβατό με τον πολυμερή χαρακτήρα της UNCLOS.
Το Ομάν, από την πλευρά του, συνεχίζει την πολιτική «στρατηγικής σιωπής». Ενώ φιλοξενεί στο Μασκάτ τις επαφές ΗΠΑ–Ιράν, δεν παίρνει σαφή θέση για την ιρανική αξίωση κυριαρχίας.
Τι δείχνει η συνολική εικόνα;
Τρία βασικά σενάρια ξεχωρίζουν για τη συνέχεια. Το πρώτο είναι η επαναλειτουργία των στενών με στρατιωτικά μέσα. Το αμερικανικό ναυτικό εξουδετέρωσε πολλά ιρανικά ναυτικά μέσα τις πρώτες εβδομάδες της σύγκρουσης. Ωστόσο, η απειλή ναρκών στις παράκτιες περιοχές, οι πύραυλοι παράκτιας άμυνας και το ενδεχόμενο κλιμάκωσης στον στενό θαλάσσιο δίαυλο καθιστούν αυτή την επιλογή ιδιαίτερα δαπανηρή. Το δεύτερο σενάριο είναι η επιστροφή στο προπολεμικό status quo. Αυτό θα απαιτούσε από το Ιράν να αποσύρει τη ρύθμιση που έθεσε σε ισχύ. Χωρίς συνολική ειρηνευτική συμφωνία, η υλοποίησή του φαίνεται δύσκολη. Το τρίτο, που θεωρείται πιθανότερο, είναι να διατηρήσει το Ιράν τον μηχανισμό ελέγχου ως μοχλό πίεσης και η διαδικασία να οδηγηθεί μέσω διαπραγματεύσεων σε νέα ρύθμιση. Το διμερές πρωτόκολλο που συζητείται μεταξύ Ιράν και Ομάν θεωρείται μία από τις πρώτες ενδείξεις αυτής της τάσης.
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί το προηγούμενο που θα μπορούσε να δημιουργήσει η ρύθμιση. Η μονομερής επιβολή τελών και επιλεκτικής διέλευσης από ένα παράκτιο κράτος σε φυσικά διεθνή στενά θα μπορούσε να προετοιμάσει το έδαφος για παρόμοιες αξιώσεις σε άλλα κρίσιμα περάσματα, από τα Στενά του Μπαμπ ελ Μαντέμπ έως τα Στενά της Μαλάκκας. Αυτό θα μπορούσε να δημιουργήσει νέα πεδία έντασης μεταξύ των παγκόσμιων δυνάμεων.
Η αναφορά του Ιράν στη Διώρυγα του Σουέζ δεν αποτελεί νομικά έγκυρη σύγκριση. Το Σουέζ είναι τεχνητή πλωτή οδός που ανήκει σε συγκεκριμένο κράτος. Δεν μπορεί να ενταχθεί στην ίδια κατηγορία με φυσικά διεθνή στενά. Ωστόσο, η δημιουργία προηγουμένου μπορεί να λειτουργήσει ανεξάρτητα από τη νομική συνοχή. Από την άλλη, τα Τουρκικά Στενά έχουν ιδιαίτερο καθεστώς που ρυθμίζεται από τη Σύμβαση του Μοντρέ για τα Στενά. Καθώς η κυριαρχία και η ρυθμιστική αρμοδιότητα της Τουρκίας αναγνωρίζονται με διεθνή συνθήκη, δεν επηρεάζονται άμεσα από τις μονομερείς ενέργειες του Ιράν.
Το Σχέδιο Διαχείρισης των Στενών του Ορμούζ αποτελεί την πιο συνολική και συγκεκριμένη αμφισβήτηση του καθεστώτος πλου διέλευσης από το 1982. Στις προηγούμενες κρίσεις, η απουσία δεσμευτικού κειμένου διευκόλυνε την επιστροφή στην παλιά τάξη μετά την εκτόνωση της έντασης. Σήμερα η ύπαρξη νόμου σε ισχύ διαφοροποιεί την κατάσταση από τα προηγούμενα παραδείγματα. Επιπλέον, η ρύθμιση παρέχει τη νομική βάση για μία από τις αξιώσεις που περιλαμβάνει το Ιράν στους όρους του για ειρήνη. Επομένως, το τέλος του πολέμου δεν σημαίνει ότι ο νόμος θα πάψει να υπάρχει. Όσο η ρύθμιση παραμένει σε ισχύ, το νομικό καθεστώς των στενών θα συνεχίσει να αμφισβητείται.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε αρχικά στις 7 Απριλίου 2026 στο Κέντρο Ιρανικών Σπουδών (İRAM).