Η Τεχεράνη αναζητεί διέξοδο από μια ενδεχόμενη κρίση με τις ΗΠΑ, ενώ το Ισραήλ προωθεί προληπτικές επιλογές για να εγγυηθεί την ασφάλειά του
Η ανακοίνωση του προέδρου των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, παρουσία του Ισραηλινού πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου, ότι θα αρχίσει συνομιλίες με το Ιράν προσέλκυσε το παγκόσμιο ενδιαφέρον. Πολλοί αναλυτές την εξέλαβαν ως πραγματιστική κίνηση, επισημαίνοντας ότι ο Τραμπ, «ως επιχειρηματίας», προτιμούσε τις διαπραγματεύσεις από τη στρατιωτική δράση. Το γεγονός ότι η ανακοίνωση έγινε αμέσως μετά από συνάντηση με τον Νετανιάχου της προσέδωσε ιδιαίτερη σημασία.
Στο μεταξύ, το Ιράν, έχοντας επίγνωση της μεταβολής των δυναμικών μετά την 7η Οκτωβρίου, αναπροσάρμοσε τις πολιτικές του, αναμένοντας ισραηλινό πλήγμα. Η έντονη αντίθεση ανάμεσα στη ρητορική του εκλιπόντος Ιρανού προέδρου Εμπραχίμ Ραϊσί και εκείνη του νέου προέδρου Μασούντ Πεζεσκιάν αποτυπώνει σαφώς αυτή τη στροφή. Η άνοδος του Πεζεσκιάν, παρότι το Συμβούλιο των Φρουρών του Συντάγματος είχε προηγουμένως ασκήσει βέτο στην υποψηφιότητά του στις τελευταίες βουλευτικές εκλογές, και η σύντομη επιστροφή στην πολιτική του Μοχαμάντ Τζαβάντ Ζαρίφ, κεντρικής προσωπικότητας στη συμφωνία για τα πυρηνικά του 2015, υπογραμμίζουν τη στρατηγική ανατοποθέτηση της Τεχεράνης απέναντι στις αυξανόμενες απειλές.
Ακόμη και όταν ο ηγέτης της Χαμάς, Ισμαήλ Χανίγια, σκοτώθηκε στο κέντρο της Τεχεράνης, το Ιράν απέφυγε να αντιδράσει. Ο Πεζεσκιάν τόνισε ειδικά στις δηλώσεις του στον ΟΗΕ ότι δεν επιθυμούν πόλεμο ή σύγκρουση. Πράγματι, το Ιράν δεν προχώρησε σε καμία σημαντική ενέργεια μέχρι τον θάνατο του ηγέτη της Χεζμπολάχ, Χασάν Νασράλα. Οι Ιρανοί αναγκάστηκαν να δράσουν μετά την πλήρη εξόντωση της κορυφαίας ηγετικής ομάδας της Χεζμπολάχ και τον θάνατο του Νασράλα, αλλά έδωσαν μια αυστηρά ελεγχόμενη απάντηση. Παρότι με αυτές τις επιθέσεις το Ιράν έστειλε στο Ισραήλ το μήνυμα ότι οι πύραυλοί του μπορούσαν να το φτάσουν και να του «προκαλέσουν πόνο» εάν κλιμακώνονταν οι εντάσεις, η απάντηση αυτή φαίνεται ανεπαρκής από την οπτική του Ισραήλ. Σε όλη τη διάρκεια της διαδικασίας, ανεξάρτητα από το τι συνέβαινε, το Ισραήλ απαντούσε με νέα επίθεση σε κάθε βήμα που έκανε το Ιράν για την αποκλιμάκωση της έντασης· δεν επέτρεψε στις ευέλικτες πολιτικές του Ιράν να αποδώσουν.
Το Ισραήλ αποκτά το πάνω χέρι
Πριν από τις επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου, οι Ιρανοί ήταν ιδιαίτερα βέβαιοι ότι είχαν περικυκλώσει το Ισραήλ. Επικρατούσε η πεποίθηση ότι, εάν το Ισραήλ έκανε την παραμικρή κίνηση, το σχήμα που είχαν ονομάσει «Άξονα της Αντίστασης» θα του απαντούσε ενιαία. Πράγματι, το Ισραήλ έμοιαζε περικυκλωμένο από τη Χαμάς στον νότο, τη Χεζμπολάχ του Λιβάνου και το καθεστώς Άσαντ της Συρίας στον βορρά, τους Χούθι στην Υεμένη και άλλες πολιτοφυλακές στο Ιράκ.
Χρησιμοποιώντας τις επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου ως μοχλό, η ισραηλινή κυβέρνηση κατέστρεψε πρώτα την ικανότητα κρούσης της Χαμάς με τίμημα τη γενοκτονία και αγνόησε όλες τις εσωτερικές αδυναμίες του Ισραήλ. Στη συνέχεια έγιναν κινήσεις για να μείνει το Ιράν αντιμέτωπο με τα εσωτερικά του προβλήματα και σημειώθηκαν περιστατικά που έκαναν την ιρανική ηγεσία να αμφιβάλει για την ισχύ των δικτύων της Μοσάντ στο εσωτερικό του Ιράν. Έτσι, το Ιράν εμποδίστηκε να προχωρήσει σε τολμηρές ενέργειες.
Καθ’ όλη τη διάρκεια του 2024, πολλά μεσαία και κατώτερα στελέχη του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης πέθαναν υπό ύποπτες συνθήκες στο Ιράν, σημειώθηκε τρομοκρατική επίθεση στο Κερμάν, αρκετές εγκαταστάσεις υπέστησαν δολιοφθορές και εκρήξεις, ο πρόεδρος της χώρας και οι υπουργοί Εξωτερικών πέθαναν υπό ύποπτες συνθήκες, ενώ ένας υψηλός προσκεκλημένος που είχε έρθει για μία διανυκτέρευση δολοφονήθηκε ενώ βρισκόταν υπό ειδική προστασία στην Τεχεράνη. Μετά τις διαδηλώσεις για τη Μαχσά Αμινί, το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας μπλόκαρε τις αντιρρήσεις στο Κοινοβούλιο σχετικά με το γεγονός ότι η μαντίλα είχε πάψει στην πράξη να φοριέται, καθώς και ένα σχετικό νομοσχέδιο.
Μετά την 7η Οκτωβρίου, υπήρχε ανησυχία ότι η Χεζμπολάχ θα εισερχόταν στη σύγκρουση από τον βορρά και θα επιτιθόταν στο Ισραήλ. Χωριά είχαν εκκενωθεί εξαιτίας των έντονων πυραυλικών επιθέσεων και το Ισραήλ διεξήγαγε επιχειρήσεις κατά του Λιβάνου, αξιοποιώντας τα εκκενωμένα αυτά χωριά και τις πυραυλικές επιθέσεις που δεχόταν, καταστρέφοντας σε μεγάλο βαθμό την ικανότητα κρούσης της Χεζμπολάχ μέσα σε δύο μήνες. Καθ’ όλη αυτή την περίοδο, στη Συρία υπήρχε ήδη εδώ και κάποιο διάστημα ένταση μεταξύ του καθεστώτος Άσαντ και του Ιράν, ενώ η Δαμασκός έπεσε με ταχύτητα που εξέπληξε ακόμη και την αντιπολίτευση. Έτσι, μαζί με τη Συρία, το Ιράν έχασε και τις γραμμές εφοδιασμού του προς τη Χεζμπολάχ του Λιβάνου.
Στο Ιράκ γίνονται σημαντικά βήματα για την ανασυγκρότηση της κεντρικής κυβέρνησης. Οι ομάδες που πρόσκεινται στο Ιράν στο Ιράκ φαίνονται απρόθυμες να ριχτούν στη φωτιά για χάρη του, ιδίως λόγω της αδιαφορίας του Ιράν μετά την τύχη που είχε η Χεζμπολάχ. Οι εσωτερικές δυναμικές του Ιράκ και οι απειλές του Ισραήλ περιορίζουν επίσης την πολιτική που ακολουθούν αυτές οι ομάδες. Συνοπτικά, απέμειναν μόνο οι ομάδες των Χούθι στην Υεμένη. Καθώς η απόσταση των Χούθι από το Ισραήλ είναι παρόμοια με την απόσταση της Τεχεράνης από αυτό, οι επιχειρήσεις που διεξάγονται εκεί παρέχουν σημαντικές πληροφορίες για επιχειρήσεις που ενδέχεται να πραγματοποιηθούν κατά του Ιράν. Πράγματι, μετά τις αμερικανικές στρατιωτικές αναπτύξεις στην περιοχή τις τελευταίες εβδομάδες, οι στόχοι των Χούθι έχουν καταστραφεί σε μεγάλο βαθμό και οι Χούθι έχουν σε μεγάλο βαθμό πάψει να αποτελούν απειλή.
Οι προσδοκίες κάθε πλευράς
Με λίγα λόγια, το Ιράν οδηγήθηκε αναγκαστικά στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων και τόσο η ισραηλινή όσο και η αμερικανική πλευρά το γνωρίζουν. Στην αρχή της διαδικασίας, το Ιράν δεν ήταν η πλευρά που επιδίωκε συμφωνία· αντίθετα, όσοι στη χώρα επιθυμούσαν μια συμφωνία είχαν παραγκωνιστεί από την πολιτική σκηνή. Δεν τους επιτρεπόταν να πουν τίποτε. Στο σημείο όπου έχουν φτάσει σήμερα τα πράγματα, οι Ιρανοί δηλώνουν ότι οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να επενδύσουν στο Ιράν, αρκεί να μην επιδίδονται σε κατασκοπευτικές δραστηριότητες. Ωστόσο, παραμένει γεγονός ότι οποιεσδήποτε παραχωρήσεις κάνει το Ιράν από εδώ και πέρα θα εξαρτώνται από τις περιστάσεις.
Οι Ισραηλινοί, από την άλλη πλευρά, ερμηνεύουν κάθε συμφωνία ως «σύνδεση της ασφάλειας του Ισραήλ με τη συγκυρία». Με άλλα λόγια, δεν θέλουν να αφήσουν στην τύχη το ενδεχόμενο να ανέλθει στην εξουσία στο Ιράν ένας νέος Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ ύστερα από 15 χρόνια, αφού το Ιράν θα έχει σημειώσει σημαντική πρόοδο τόσο στην τεχνολογία των πυραύλων όσο και στην πυρηνική τεχνολογία. Επομένως, για το Ισραήλ η επέμβαση στο Ιράν είναι η μόνη επιλογή στο τραπέζι. Οι Ιρανοί, από την πλευρά τους, εξετάζουν το ενδεχόμενο να συγκρατήσει ο Τραμπ το Ισραήλ εάν καταλήξουν σε συμφωνία μαζί του. Ωστόσο, αν εξετάσει κανείς τι συνέβη στη διαδικασία του Όσλο και στους πρωταγωνιστές της, τι συνέβη στο Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης και ποια ήταν η έκβαση πολλών άλλων ζητημάτων της πρόσφατης ιστορίας, αυτό δεν φαίνεται ιδιαίτερα πιθανό.
Το Ισραήλ δεν μπορεί να εγκαταλείψει το «Δόγμα Μπέγκιν»
Για το Ισραήλ, η αποτροπή της κατοχής πυρηνικής τεχνολογίας από τις χώρες του περίγυρού του, ιδίως τις εχθρικές, έχει ζωτική σημασία. Η προσέγγιση του Μεναχέμ Μπέγκιν, μιας από τις εμβληματικές προσωπικότητες της ισραηλινής Δεξιάς και ιδρυτή του Λικούντ, η οποία έχει περάσει στη βιβλιογραφία ως «Δόγμα Μπέγκιν», βασίζεται σε μια αντίληψη ασφάλειας που αποσκοπεί στην εξάλειψη της πιθανότητας ένα κράτος που το Ισραήλ θεωρεί εχθρικό να αποκτήσει πυρηνικά όπλα, προτού η πιθανότητα αυτή γίνει πραγματικότητα. Η αεροπορική επιδρομή του 1981 στον πυρηνικό αντιδραστήρα Οσιράκ του Ιράκ αποτέλεσε την πρώτη σαφή εφαρμογή αυτής της αντίληψης. Στη δήλωσή του μετά την επιχείρηση, ο Μπέγκιν υποστήριξε ότι, όταν διακυβεύεται η ασφάλεια του Ισραήλ, πρέπει να αναλαμβάνεται δράση χωρίς δισταγμό. Αντίστοιχα, η επίθεση του 2007 στον πυρηνικό αντιδραστήρα Αλ Κιμπάρ της Συρίας αποτελεί επίσης προϊόν αυτής της αντίληψης.
Τρεις θεμελιώδεις παραδοχές στηρίζουν αυτό το δόγμα. Η πρώτη είναι η μικρή γεωγραφική έκταση και η ευπάθεια του Ισραήλ. Το Ισραήλ είναι ένα κράτος περιορισμένο σε έκταση και ευάλωτο λόγω της πληθυσμιακής του πυκνότητας· η κατάσταση αυτή καθιστά τη χώρα εξαιρετικά ευαίσθητη σε ενδεχόμενη πυρηνική επίθεση. Δεύτερον, η προσέγγιση του Ισραήλ για την ασφάλεια δεν περιλαμβάνει την επιλογή ενός «δεύτερου πλήγματος»· με άλλα λόγια, δεν διαθέτει τη στρατηγική πολυτέλεια να ανταποδώσει αφού μια απειλή έχει ήδη υλοποιηθεί. Γι’ αυτό, η προσέγγιση του προληπτικού πλήγματος θεωρείται για το Ισραήλ αναγκαιότητα και όχι επιλογή. Τέλος, το δόγμα αποσκοπεί στην αποτροπή της διάδοσης των πυρηνικών όπλων σε περιφερειακή κλίμακα.
Η κατοχή πυρηνικών όπλων από οποιαδήποτε εχθρική χώρα στη Μέση Ανατολή αποδυναμώνει τη στρατηγική αποτροπή του Ισραήλ και μεταβάλλει δραματικά εις βάρος του τις περιφερειακές ισορροπίες ισχύος. Το Δόγμα Μπέγκιν έχει διαμορφωθεί ως προδραστικό υπόδειγμα ασφάλειας, με στόχο την αναχαίτιση τέτοιων εξελίξεων ενώ βρίσκονται ακόμη στα αρχικά τους στάδια. Επομένως, όσο το Ιράν δεν τερματίζει πλήρως τις πυρηνικές του δραστηριότητες και δεν αποδέχεται το λιβυκό μοντέλο, το Ισραήλ θα συνεχίσει να θεωρεί το έργο του Ιράν υπαρξιακή απειλή.
Τι διαφαίνεται στον ορίζοντα;
Το Ιράν έχει επίγνωση της απειλής που πλησιάζει. Δεν θέλει να πάθει ό,τι έπαθε η Βαγδάτη το 1991. Το Ιράκ του Σαντάμ Χουσεΐν έχασε όλες του τις υποδομές μέσα σε μία εβδομάδα και έζησε απομονωμένο, σε βαθιά κρίση, έως το 2003. Οι Ιρανοί γνωρίζουν καλά, από την εμπειρία τους στον πόλεμο Ιράν–Ιράκ, τι σημαίνει να χάνει κανείς τις υποδομές του και πόσο χρόνο απαιτεί η αποκατάστασή τους· επομένως, κατανοούν τι σημαίνει η απειλή. Σήμερα, το Ιράν αντιμετωπίζει ήδη πολυάριθμα προβλήματα, από ζητήματα υδροδότησης έως ενεργειακές κρίσεις. Μια τέτοια εξέλιξη θα κλόνιζε τα θεμέλια της χώρας. Για τον λόγο αυτό, οι Ιρανοί αναζητούν μια αξιοπρεπή διέξοδο και μια βάση συμφωνίας. Ωστόσο, 45 χρόνια ρητορικής, η προσέγγιση που έχει ακολουθηθεί και τα όρια που έχει θέσει η ιδεολογία περιορίζουν σημαντικά αυτή την ευελιξία.
Προς το παρόν, το Ιράν μπορεί να εγκαταλείψει την πυρηνική βόμβα και να ανοίξει τις εγκαταστάσεις του σε επιθεωρήσεις με τη μεγαλύτερη δυνατή διαφάνεια. Επειδή όμως κάθε υπόσχεσή του θα ερμηνεύεται ως «συγκυριακή», δεν φαίνεται πιθανό να οικοδομηθεί εμπιστοσύνη. Αντίστοιχα, το καθεστώς δεν είναι δυνατόν να εγκαταλείψει πλήρως την πυρηνική τεχνολογία. Διότι τότε όλοι όσοι σκοτώθηκαν θα είχαν πεθάνει μάταια, όλες οι κακουχίες που υπέστησαν θα είχαν πάει χαμένες και θα είχαν υπομείνει μάταια όλες τις κυρώσεις στις οποίες αντιστάθηκαν. Με άλλα λόγια, αυτό θα σήμαινε ήττα. Ακριβώς γι’ αυτό οι Ιρανοί περιμένουν από την άλλη πλευρά μια «δίκαιη συμφωνία».
Από τη δεκαετία του 1980, οι Ιρανοί ισχυρίζονται ότι οι «δυνάμεις που δρουν για λογαριασμό τους» είναι ανεξάρτητες δυνάμεις αντίστασης που δεν έχουν καμία σχέση μαζί τους. Αντίστοιχη ρητορική αναπτύχθηκε και για τις δραστηριότητες της Χεζμπολάχ. Στην άλλη όψη του νομίσματος, ωστόσο, ο αξιωματικός των Ιρανών Φρουρών της Επανάστασης, Κασέμ Σουλεϊμανί, δήλωνε ότι «κυβερνούσαν πρωτεύουσες». Όσον αφορά την πυρηνική τεχνολογία, η ιρανική πλευρά δηλώνει ότι θεωρεί τα πυρηνικά όπλα «θρησκευτικά απαγορευμένα», σύμφωνα με το διάταγμα του Ανώτατου Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ. Οι Ιρανοί υποστηρίζουν ότι παράγουν βαλλιστικούς πυραύλους για αμυντικούς και όχι επιθετικούς σκοπούς. Ωστόσο, καθένα από αυτά εξακολουθεί να αποτελεί υπαρξιακή απειλή για το Ισραήλ. Η λέξη «υπαρξιακή» έχει εδώ καθοριστική σημασία.
Για το Ισραήλ, η έναρξη μιας διαδικασίας που θα οδηγούσε σε αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν θα σήμαινε την επίλυση όλων αυτών των προβλημάτων στη ρίζα τους, αντί να αντιμετωπίζει καθεμία από αυτές τις απειλές χωριστά. Διότι, έχοντας χάσει όλες τις κρίσιμες υποδομές τους και αδυνατώντας να εξασφαλίσουν ηλεκτρικό ρεύμα, νερό και ενέργεια, οι Ιρανοί δεν θα έχουν ούτε τον χρόνο ούτε την ικανότητα να οργανώσουν τις δυνάμεις που δρουν για λογαριασμό τους, να ανακατασκευάσουν τις πυρηνικές εγκαταστάσεις τους ή να ενισχύσουν τις πυραυλικές τους δυνατότητες. Επομένως, είτε το Ιράν συμφωνήσει με τον Τραμπ είτε όχι, από την οπτική του Ισραήλ υπάρχει μόνο μία λύση στο ζήτημα. Ωστόσο, τότε θα έχει ανοίξει το κουτί της Πανδώρας.
Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στην εφημερίδα Daily Sabah στις 24 Απριλίου 2025.