Το «Δόγμα του Χταποδιού» του Ισραήλ εστιάζει στην αποδιοργάνωση των δυνάμεων που δρουν για λογαριασμό του Ιράν, ενώ παράλληλα εντείνει τις ανησυχίες του Ιράν για την εσωτερική ασφάλεια.
Το «Δόγμα του Χταποδιού» διαμορφώθηκε ως έννοια κατά τη θητεία του Ναφτάλι Μπένετ ως υπουργού Άμυνας του Ισραήλ το 2018. Το δόγμα αυτό εξηγεί την περιφερειακή επιρροή του Ιράν με τη μεταφορά του χταποδιού: το Ιράν είναι το κεφάλι, ενώ οι ομάδες που δρουν για λογαριασμό του είναι τα πλοκάμια. Ο Μπένετ δήλωσε: «Στους Ιρανούς δεν αρέσει να πεθαίνουν, αλλά μπορούν εύκολα να στέλνουν άλλους στον θάνατο. Το κεφάλι του χταποδιού παραμένει ανέγγιχτο, ενώ εμείς πολεμάμε τα πλοκάμια με αιματοχυσία». Η κεντρική ιδέα ήταν να στοχοποιηθεί η κεντρική διοίκηση αντί να αντιμετωπίζονται απλώς οι δυνάμεις που δρουν για λογαριασμό της. Ακολουθώντας αυτή τη στρατηγική, το Ισραήλ αύξησε την επιρροή του στο εσωτερικό του Ιράν, ενώ ταυτόχρονα αποδιάρθρωνε το περιφερειακό δίκτυο του Ιράν.
Η στρατηγική αυτή αποτελείται από δύο σκέλη. Το πρώτο περιλαμβάνει επιθέσεις εναντίον των ιρανικών δομών εφοδιαστικής και επιχειρησιακής υποστήριξης και των συνδέσεών τους με τις δυνάμεις που δρουν για λογαριασμό του Ιράν. Η αποδυνάμωση αυτών των δεσμών υπονομεύει τις περιφερειακές επιχειρήσεις του Ιράν. Το δεύτερο σκέλος αποτελείται από ενέργειες μεγάλης προβολής στο εσωτερικό του Ιράν, οι οποίες αποσκοπούν στην όξυνση των ανησυχιών για την εσωτερική ασφάλεια και στην ψυχολογική αποσταθεροποίηση. Αυτή η στρατηγική προκαλεί παράνοια στη διοίκηση, παραλύοντας τη λήψη αποφάσεων και εξαντλώντας την ενέργεια του καθεστώτος, καθώς το αναγκάζει να επικεντρώνεται σε εσωτερικές απειλές ασφαλείας.
Το ένα πλήγμα μετά το άλλο
Η δολοφονία του Ιρανού αξιωματικού Κασέμ Σουλεϊμανί αποτέλεσε κρίσιμο πλήγμα στον δεσμό ανάμεσα στο κεφάλι και στα πλοκάμια. Η δολοφονία του Ιρανού πυρηνικού φυσικού Μοχσέν Φαχριζαντέχ εντάσσεται στη δεύτερη κατηγορία λόγω της μεθόδου και του στόχου της. Επιπλέον, η απαγωγή στο εσωτερικό του Ιράν από τη Μοσάντ του Γιαντολάχ Χεντματί, αναπληρωτή του ταξιάρχου Αλί Ασγκάρ Νοουρουζί, διοικητή εφοδιαστικής υποστήριξης των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, εντάσσεται και στις δύο κατηγορίες.
Μεταξύ 2020 και 2024, το Ισραήλ βομβάρδισε συστηματικά πολλές εγκαταστάσεις, δολοφόνησε υψηλόβαθμους διοικητές και συνδέθηκε με τους ύποπτους θανάτους πολυάριθμων Ιρανών αξιωματικών, καθώς και με διάφορες πράξεις δολιοφθοράς στο εσωτερικό του Ιράν. Η κοινωνική αναταραχή, όπως οι διαδηλώσεις για τη Μαχσά Αμινί, όξυνε περαιτέρω τις ανησυχίες του Ιράν για την εσωτερική ασφάλεια.
Η κύρια στρατηγική του Ισραήλ ήταν να στρέψει το Ιράν προς το εσωτερικό του, αποσπώντας την προσοχή του από την περιφερειακή επιρροή. Μετά τις επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου, η ιρανική κυβέρνηση και τα μέσα ενημέρωσης εξέπεμπαν αυτοπεποίθηση, με πρωτοσέλιδα επικεντρωμένα στον Άξονα της Αντίστασης. Ωστόσο, ο θάνατος του πρώην προέδρου του Ιράν, Εμπραχίμ Ραϊσί, αποτέλεσε σημείο καμπής. Παρότι επισήμως αποδόθηκε σε ατύχημα, ο θάνατός του αναζωπύρωσε τις συζητήσεις για τις συγκρούσεις μεταξύ φατριών, τις επιχειρήσεις εχθρικών υπηρεσιών πληροφοριών και τις τεχνολογικές ανεπάρκειες του Ιράν. Το συμβάν αυτό σηματοδότησε σημαντική μεταβολή στους συσχετισμούς ισχύος της χώρας, πυροδοτώντας αλλαγές τόσο στην εσωτερική όσο και στην περιφερειακή πολιτική.
Το Ιράν προχώρησε γρήγορα στην εκλογική διαδικασία, εγκαθιστώντας τον Μασούντ Πεζεσκιάν στην προεδρία μέσω εκλογικής μεθόδευσης. Ωστόσο, το Ισραήλ έκανε άλλη μία κίνηση κατά την ορκωμοσία του Πεζεσκιάν, δολοφονώντας τον επικεφαλής της Χαμάς, Ισμαήλ Χανίγια, μπροστά στα μάτια ολόκληρου του κόσμου. Η δυνατότητα να εξοντωθεί τόσο απροκάλυπτα ένα τόσο υψηλόβαθμο πρόσωπο αποκάλυψε σοβαρά ρήγματα στην εσωτερική ασφάλεια του Ιράν.
Στη συνέχεια, οι ιρανικές ελίτ ασφαλείας έστρεψαν την προσοχή τους από τις εξωτερικές επιχειρήσεις στην ενίσχυση των διαδρόμων ασφαλείας της Τεχεράνης, προκαλώντας ριζική αλλαγή στη ρητορική και στις πολιτικές του Ιράν. Η χώρα ασχολήθηκε με τις οικονομικές δυσκολίες και τα κοινωνικά προβλήματα, που είχαν μετατραπεί σε ζητήματα ασφαλείας. Επιπλέον, οι αυξανόμενες απειλές ασφαλείας ώθησαν το Ιράν να αναζητήσει προστασία στους διεθνείς κανόνες και στα νομικά πλαίσια. Αυτό φάνηκε όταν ο Τζαβάντ Ζαρίφ, που προηγουμένως είχε παραμεριστεί πολιτικά, επανήλθε ως αντιπρόεδρος, ενώ το Ιράν υιοθετούσε πιο ευέλικτες διπλωματικές πολιτικές.
Η 7η Οκτωβρίου ως μοχλός του Ισραήλ
Το Ιράν δεν έχει εγκαταλείψει εντελώς το δόγμα της Προωθημένης Άμυνας. Ωστόσο, η Τεχεράνη αναγκάστηκε να δώσει προτεραιότητα στις εσωτερικές απειλές έναντι των περιφερειακών επιχειρήσεων των δυνάμεων που δρουν για λογαριασμό της. Εξετάζοντας συνολικά τη διαδικασία, διαπιστώνεται ότι οι Ισραηλινοί είχαν υπολογίσει τις εξελίξεις μετά την 7η Οκτωβρίου μέχρι την παραμικρή λεπτομέρεια. Η δολοφονία ενός ακόμη αξιωματικού, του Ραζί Μουσαβί, εγκαινίασε νέο κύμα επιθέσεων στις περιφερειακές συνδέσεις του Ιράν. Τον Ιανουάριο, το Ισραήλ σκότωσε τον Σαντέγκ Ομιντζαντέχ, επικεφαλής της μονάδας πληροφοριών της Δύναμης Κουντς στη Συρία. Περίπου την ίδια περίοδο, στην επέτειο του θανάτου του Σουλεϊμανί, μια τρομοκρατική επίθεση στην Κερμάν αναζωπύρωσε τις ανησυχίες του Ιράν για την εσωτερική ασφάλεια.
Οι ενέργειες αυτές εξελίχθηκαν προς μια άλλη κατεύθυνση μετά τον Απρίλιο. Όταν οι ισραηλινές αρχές έπληξαν την ιρανική διπλωματική αποστολή στη Δαμασκό τον Απρίλιο, είχαν ασφαλώς υπολογίσει ότι πραγματοποιούνταν επίθεση εναντίον ιρανικού εδάφους και είχαν προβλέψει τις αντιδράσεις του Ιράν. Η απάντηση του Ιράν δεν είχε κανένα στοιχείο που θα επηρέαζε την εξέλιξη των στρατηγικών σχεδίων του Ισραήλ.
Η κορύφωση αυτών των ανταλλαγών ήταν η συντριβή του ελικοπτέρου που μετέφερε τον Εμπραχίμ Ραϊσί και την αντιπροσωπεία του. Ο θάνατός του συνέβη εν μέσω αυξανόμενων εντάσεων μεταξύ Ιράν και Συρίας. Η συριακή κυβέρνηση απομακρυνόταν από το Ιράν, ενώ ακόμη και στον ιρανικό Τύπο ήταν αισθητή η δυσαρέσκεια για τις πολιτικές του ηγέτη του καθεστώτος, Μπασάρ Άσαντ. Σε αντίθεση με άλλους ηγέτες της αντίστασης που παρέστησαν στην κηδεία του Ραϊσί, ο Άσαντ δεν συμμετείχε και επισκέφθηκε την Τεχεράνη 11 ημέρες αργότερα.
Στις 31 Ιουλίου, η δολοφονία του Χανίγια οδήγησε την κατάσταση σε νέα φάση. Έγινε αδιαμφισβήτητα σαφές ότι το Ιράν αντιμετώπιζε σοβαρό κενό ασφαλείας, καθώς το Ισραήλ μπορούσε να δρα ελεύθερα στην Τεχεράνη. Από εκείνο το σημείο, αυξήθηκαν οι ειδήσεις για τα εσωτερικά ζητήματα του Ιράν, ενώ τα περιφερειακά θέματα πέρασαν σε δεύτερη μοίρα.
Μέχρι τον Σεπτέμβριο, το Ισραήλ είχε επικεντρωθεί στο βόρειο μέτωπό του, κλιμακώνοντας τις επιχειρήσεις κατά του Λιβάνου. Η ένταση κορυφώθηκε με τις επιθέσεις με βομβητές και τη δολοφονία του ηγέτη της Χεζμπολάχ, Χασάν Νασράλα, τις οποίες ακολούθησε ισραηλινή χερσαία επιχείρηση. Παρατηρητές σημείωναν ότι αναμενόταν εισβολή στον Λίβανο μέχρι τις αρχές Οκτωβρίου, όταν συνέπιπταν οι εορτές Ρος Ασανά, Σουκότ και Γιομ Κιπούρ και επιβραδυνόταν η δημόσια ζωή στο Ισραήλ. Στο μεταξύ, το Ιράν, υπερβολικά απορροφημένο από τα εσωτερικά του προβλήματα, μπορούσε να κάνει ελάχιστα πέρα από την αποστολή ενισχύσεων πολιτοφυλακών. Δεν κατόρθωσε να προστατεύσει τους ηγέτες και τις ομάδες που υποστήριζε επί χρόνια, πλήττοντας έτσι την αξιοπιστία του.
Μέσα σε δύο μήνες, το Ισραήλ είχε ολοκληρώσει σε μεγάλο βαθμό την επιχείρησή του στον Λίβανο. Στο μεταξύ, ομάδες της αντιπολίτευσης, που προετοιμάζονταν εδώ και καιρό για επίθεση στο Χαλέπι απέναντι στην πίεση του καθεστώτος, εξαπέλυσαν την επίθεσή τους. Το Ιράν γνώριζε αυτές τις προετοιμασίες, αλλά μπορούσε να κάνει ελάχιστα πέρα από δημόσιες προειδοποιήσεις. Αντιμετωπίζοντας ήδη δυσκολίες με τον Άσαντ, δεν κατόρθωσε να διατηρήσει την επιρροή του στη Συρία και έχασε έναν κρίσιμο πυλώνα της στρατηγικής του μέσω αντιπροσώπων. Η Τεχεράνη κατηγόρησε το Ισραήλ για την επίθεση στο Χαλέπι, ενώ οι Ισραηλινοί διαμορφωτές πολιτικής συζητούσαν αν η φιλοξενία ριζοσπαστικών ομάδων στα σύνορά του συνιστούσε κίνδυνο ασφαλείας. Στο μεταξύ, το Ισραήλ διεύρυνε τις επιχειρήσεις του στη Συρία, εξαπολύοντας εντατικά πλήγματα για την αποδιάρθρωση της εναπομείνασας στρατιωτικής υποδομής του Άσαντ. Παρά τις ιρανικές κατηγορίες, η αντιιρανική στάση της αντιπολίτευσης δεν απορρέει από συνεργασία με το Ισραήλ, αλλά από τις παλαιότερες επεμβάσεις του Ιράν στον συριακό εμφύλιο πόλεμο.
Έχουν απομείνει πλοκάμια;
Το «Δόγμα του Χταποδιού» έχει φτάσει στο επιδιωκόμενο αποτέλεσμα. Η αδυναμία του Ιράν να διαδραματίσει ενεργό ρόλο στη Γάζα, στον Λίβανο και στη Συρία, καθώς και οι ασθενείς απαντήσεις του σε όλες τις επιθέσεις του Ισραήλ, έχουν κλονίσει την εμπιστοσύνη των περιφερειακών δυνάμεων που δρουν για λογαριασμό του προς το Ιράν. Η στρατηγική της στοχοποίησης του κεφαλιού αντί των πλοκαμιών έχει αλλάξει την περιφερειακή στάση του Ιράν, αναγκάζοντας την Τεχεράνη να δώσει προτεραιότητα στην εσωτερική ασφάλεια έναντι των εξωτερικών της επιχειρήσεων. Η Τεχεράνη είναι πλέον αναγκασμένη να επικεντρώνεται στις εσωτερικές προκλήσεις ασφαλείας αντί να προβάλλει ισχύ μέσω των δυνάμεων που δρουν για λογαριασμό της. Σήμερα, παρά όλες τις διπλωματικές προσπάθειές του, το Ιράν ανησυχεί ότι το Ισραήλ συνιστά επικείμενη απειλή και ότι μπορεί να δεχτεί επίθεση αν το επιτρέψουν οι συνθήκες. Ενώ το Ιράν συνεχίζει να προσφέρει παραχωρήσεις στις διαπραγματεύσεις, ο στρατός του και το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης διεξάγουν συχνές ασκήσεις, προετοιμαζόμενοι για πιθανά σενάρια.
Στο μεταξύ, παρά τις εσωτερικές διαιρέσεις και τις διαρροές πληροφοριών, το Ισραήλ φαίνεται αποφασισμένο να συνεχίσει. Ο διορισμός του Εγιάλ Ζαμίρ ως αρχηγού του Γενικού Επιτελείου των Ισραηλινών Αμυντικών Δυνάμεων σηματοδοτεί αυτή την αποφασιστικότητα. Ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου φαίνεται προσηλωμένος στην εξασφάλιση μιας ιστορικής παρακαταθήκης μέσω αποφασιστικής δράσης κατά του Ιράν.
Συνοψίζοντας, αν όλη η διαδικασία διαβαστεί από την ισραηλινή οπτική, ανεξάρτητα από την επιρροή του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, φαίνεται αρκετά πιθανό ότι το Ιράν θα δεχτεί πρώτα επίθεση με συγκεκαλυμμένες ενέργειες των υπηρεσιών πληροφοριών, όπως στην περίπτωση του Λιβάνου, και στη συνέχεια αεροπορικές επιθέσεις. Πράγματι, προς αυτή την κατεύθυνση κινούνται και οι πληροφορίες που εμφανίζονται σε ανοικτές πηγές. Οι προσπάθειες του Ισραήλ δεν αποσκοπούν μόνο στην εξάλειψη των δυνάμεων που δρουν για λογαριασμό του Ιράν, αλλά και της πυρηνικής του ικανότητας, την οποία το Ισραήλ θεωρεί υπαρξιακή απειλή. Ωστόσο, είναι φανερή η αστάθεια που θα προκαλέσει αυτό το σενάριο στην περιοχή. Επιπλέον, δεν φαίνεται δυνατό να εξαλειφθεί η πυρηνική ικανότητα του Ιράν μέσα σε μία ημέρα, ιδιαίτερα καθώς το Ιράν έχει κατακερματίσει όλη του την ισχύ στο πλαίσιο του δόγματος της άμυνας μωσαϊκού.
Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στην εφημερίδα Daily Sabah στις 12 Μαρτίου 2025.
Σύνδεσμος: https://www.dailysabah.com/opinion/op-ed/striking-the-head-israels-iran-strategy