Από το προηγούμενο έργο και τις δηλώσεις του Πεζεσκιάν φαίνεται ότι διαφέρει από το προφίλ των έως τώρα προέδρων. Σε αυτό το πλαίσιο, μπορεί επίσης να ειπωθεί ότι ενδέχεται να ασκήσει την προεδρία σχετικά «διαφορετικά» και ότι έχει τη δυνατότητα να προβεί σε ασυνήθιστες παρεμβάσεις. Στους στόχους της εξωτερικής του πολιτικής περιλαμβάνονται η επανασύνδεση με την ιρανική διασπορά στο εξωτερικό, η αποτροπή της μετανάστευσης και η ενθάρρυνση της επιστροφής στη χώρα.
Οι εκλογές για την Ισλαμική Συμβουλευτική Συνέλευση και τη Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων στο Ιράν είχαν μόλις ολοκληρωθεί και δεν είχε εκλεγεί ακόμη ούτε ο πρόεδρος του κοινοβουλίου, όταν ο Εμπραχίμ Ραϊσί και η αντιπροσωπεία που τον συνόδευε έχασαν τη ζωή τους σε δυστύχημα. Έτσι, ενώ το Ιράν είχε μόλις αφήσει πίσω του μία εκλογική αναμέτρηση, βρέθηκε αντιμέτωπο με μια ακόμη. Αμέσως μετά τη λήξη του πένθους που κηρύχθηκε για τον Ραϊσί και την αντιπροσωπεία που σκοτώθηκε μαζί του, η χώρα μπήκε σε μια έντονη προεκλογική περίοδο. Το Συμβούλιο των Φρουρών του Συντάγματος ενέκρινε συνολικά έξι υποψηφίους, πέντε από το συντηρητικό και έναν από το μεταρρυθμιστικό στρατόπεδο. Ανάμεσά τους, πολλοί ειδικοί θεωρούσαν τον Μοχαμάντ Μπαγκέρ Γαλιμπάφ το επικρατέστερο πρόσωπο. Ωστόσο, το εκλογικό αποτέλεσμα ήταν διαφορετικό. Στην αναμέτρηση που οδηγήθηκε σε δεύτερο γύρο, ο μεταρρυθμιστής υποψήφιος Μασούντ Πεζεσκιάν συγκέντρωσε το 53,6% των συνολικά 30,5 εκατομμυρίων ψήφων, ξεπέρασε τον αντίπαλό του Σαΐντ Τζαλιλί, που έλαβε 44,3%, και έγινε ο νέος πρόεδρος του Ιράν.
Ένα ακόμη ζήτημα που σημάδεψε αυτές τις εκλογές ήταν το ποσοστό συμμετοχής. Στον πρώτο γύρο, η συμμετοχή έμεινε κάτω από το 40% και η αναμέτρηση καταγράφηκε ως η εκλογή με τη χαμηλότερη συμμετοχή στην ιστορία της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν. Στον δεύτερο γύρο, η συμμετοχή έφτασε το 49,8%. Παρά αυτά τα χαμηλά ποσοστά, ο νικητής Πεζεσκιάν έχει μπροστά του ένα δύσκολο έργο. Ο νέος πρόεδρος, που σύντομα θα γίνει 70 ετών, είναι στην πραγματικότητα καρδιοχειρουργός. Έχοντας διατελέσει υπουργός Υγείας επί Μοχαμάντ Χαταμί, ξεχωρίζει ως έμπειρη μορφή της ιρανικής πολιτικής. Αναλαμβάνει σε μια περίοδο κατά την οποία, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, ο πληθωρισμός στο Ιράν ξεπέρασε το 40% για τρία συνεχόμενα χρόνια. Οι ομιλίες του δείχνουν ότι σκοπεύει να χρησιμοποιήσει την εξωτερική πολιτική ως εργαλείο για την επίλυση αυτών των οικονομικών προβλημάτων.
Ένα νέο προφίλ στην ιρανική εξωτερική πολιτική
Η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν έχει γενικά μια άκαμπτη αντίληψη εξωτερικής πολιτικής, κλειστή σε ριζικές αλλαγές. Πέρα από τους ιδεολογικούς λόγους, υπάρχουν και άλλες αιτίες, όπως τα ιστορικά γεγονότα και οι γεωπολιτικές αναγκαιότητες. Η μεγάλη ισχύς του αγιατολάχ Χαμενεΐ και η επιρροή της αντίληψής του για την εξωτερική πολιτική περιορίζουν τα περιθώρια δράσης των κυβερνήσεων που αναλαμβάνουν την εξουσία. Από τα μηνύματα του Πεζεσκιάν την εβδομάδα μετά τις εκλογές φαίνεται ότι ούτε εκείνος θα παρεκκλίνει από αυτή την προσέγγιση. Ως παραδείγματα μπορούν να αναφερθούν η επιβεβαίωση της υποστήριξής του στην τηλεφωνική συνομιλία με τον ηγέτη της λιβανικής Χεζμπολάχ, Χασάν Νασράλα, και η έκκλησή του για εποικοδομητικό διάλογο και συνεργασία με τον αραβικό κόσμο. Ωστόσο, το προηγούμενο έργο και οι δηλώσεις του δείχνουν ότι διαφέρει από το προφίλ των έως τώρα προέδρων. Σε αυτό το πλαίσιο, μπορεί επίσης να ειπωθεί ότι ενδέχεται να ασκήσει την προεδρία σχετικά «διαφορετικά» και ότι έχει τη δυνατότητα να προβεί σε ασυνήθιστες παρεμβάσεις.
Στους στόχους της εξωτερικής πολιτικής του Πεζεσκιάν περιλαμβάνονται η επανασύνδεση με την ιρανική διασπορά στο εξωτερικό, η αποτροπή της μετανάστευσης και η ενθάρρυνση της επιστροφής στη χώρα. Στην προεκλογική του εκστρατεία επισήμαινε συχνά τη διαρροή εγκεφάλων ως ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα της χώρας και δήλωνε ότι ήθελε να την ανακόψει και να εξασφαλίσει την επιστροφή όσων είχαν φύγει. Ο Πεζεσκιάν είπε: «Στόχος μου είναι να δημιουργήσω ένα περιβάλλον στο οποίο οι πολίτες θα μπορούν να ζουν χωρίς έγνοιες και, αποτρέποντας τη μετανάστευση, να ενθαρρύνω τους Ιρανούς του εξωτερικού να επιστρέψουν στη χώρα». Μπορεί να θεωρηθεί ότι θα επιδιώξει σταθερότητα στην εξωτερική πολιτική, ώστε να ξεπεράσει τόσο τις οικονομικές όσο και τις κοινωνικές δυσκολίες. Αυτό μπορεί να παρομοιαστεί με έναν γιατρό που, προτού εφαρμόσει θεραπεία για να αναρρώσει ο ασθενής, επιδιώκει κατά προτεραιότητα να σταθεροποιήσει την κατάστασή του, ώστε να μην επιδεινωθεί. Προτεραιότητα της κυβέρνησης Πεζεσκιάν θα είναι να ανακόψει τη σημερινή επιδείνωση, πριν αντιστρέψει προς το καλύτερο την υποχώρηση της ιρανικής οικονομίας και κοινωνικής δομής. Οι επιλογές εξωτερικής πολιτικής θα κινηθούν επίσης προς αυτή την κατεύθυνση, εφόσον το επιτρέψουν οι περιστάσεις.
Κατά την προεκλογική εκστρατεία, τόσο οι αντίπαλοί του όσο και μέρος του ιρανικού Τύπου χαρακτήρισαν τον Πεζεσκιάν «τρίτη κυβέρνηση Ροχανί», λόγω των προσώπων που τον περιέβαλλαν. Ένας από τους σημαντικότερους λόγους γι’ αυτόν τον χαρακτηρισμό ήταν ο ιδιαίτερα ενεργός ρόλος του πρώην υπουργού Εξωτερικών Τζαβάντ Ζαρίφ στην εκστρατεία. Παρότι θεωρείται βέβαιο ότι ο Ζαρίφ δεν θα γίνει υπουργός Εξωτερικών στη νέα κυβέρνηση, θα μπορούσε να βρεθεί σε θέση από την οποία να επηρεάζει τις επιλογές της στην εξωτερική πολιτική. Πιθανότατα θα προβλεφθεί γι’ αυτόν μια θέση που δεν θα απαιτεί ψήφο εμπιστοσύνης από το κοινοβούλιο, το οποίο ελέγχεται από τους συντηρητικούς. Εάν η επιρροή του Ζαρίφ είναι αυτή που αναμένεται, επί Πεζεσκιάν θα δοθεί έμφαση στη διπλωματία, ώστε να ελαφρυνθούν οι κυρώσεις και να βελτιωθεί η ιρανική οικονομία.
Από την άλλη πλευρά, ο Πεζεσκιάν έκανε πολλές δηλώσεις για τη σημασία της διπλωματίας κατά την προεκλογική του εκστρατεία. Επέκρινε τα μεγάλα και φιλόδοξα συνθήματα στην εξωτερική πολιτική, λέγοντας ότι δεν ωφελούν την τσέπη του ιρανικού λαού. Με άλλα λόγια, κατά τον Πεζεσκιάν, αντί για μεγάλα και φιλόδοξα συνθήματα πρέπει να προτιμώνται πρακτικές πολιτικές προς όφελος του λαού. Στην εκστρατεία του δήλωσε ότι θα απέφευγε συνθήματα που αδειάζουν τις τσέπες των ανθρώπων και θα έκανε βήματα στην εξωτερική πολιτική για να βελτιώσει τη ζωή τους. Σε αυτό το πλαίσιο, στις προτεραιότητές του περιλαμβάνονται η επαναδιαπραγμάτευση της πυρηνικής συμφωνίας του 2015 και η μείωση των εντάσεων με τη Δύση. Παρότι υπάρχουν αμφιβολίες για το πώς μπορεί να επιτευχθεί αυτό απέναντι σε όλη την αντίθεση του συντηρητικού στρατοπέδου και στις αντίθετες απόψεις μέσα στο κατεστημένο, στη νέα αυτή περίοδο μπορεί να αναμένεται από τους Ιρανούς υπευθύνους λήψης αποφάσεων μια ηπιότερη πολιτική, περισσότερο ανοιχτή στον διάλογο από ό,τι επί Ραϊσί. Αν και το επιχείρημα αυτό φαίνεται να αντιφάσκει με την άποψη περί «αμετάβλητης ιρανικής εξωτερικής πολιτικής», υπάρχει εδώ μια διάκριση. Εννοείται η σταθερότητα των βασικών γραμμών της ιρανικής εξωτερικής πολιτικής. Το κύριο ζήτημα, όμως, είναι το «πώς» θα ασκηθεί αυτή η πολιτική. Σε αντίθεση με την οπτική που δίνει έμφαση στην ασφάλεια και έχει κερδίσει έδαφος στο Ιράν τα τελευταία χρόνια, ο Πεζεσκιάν αντιμετωπίζει την εξωτερική και την εσωτερική πολιτική ως ενιαίο σύνολο και βλέπει τον δρόμο προς μεγαλύτερη ευημερία στα ορθολογικά βήματα εξωτερικής πολιτικής.
Πολιτική με προτεραιότητα στο Ιράν
Σε συνέχεια της πολιτικής που ακολουθεί το Ιράν τα τελευταία χρόνια, η διατήρηση των σχέσεων με τη Ρωσία και την Κίνα σε καλό επίπεδο αποτελεί επίσης προτεραιότητα της εξωτερικής πολιτικής του Πεζεσκιάν. Ο ίδιος είπε: «Η Ρωσία είναι φίλος και εταίρος συνεργασίας του Ιράν. Στο πρόγραμμά μου για την εξωτερική πολιτική, η εμβάθυνση και η διεύρυνση των σχέσεων με τη Ρωσία και την Κίνα, καθώς και η ανάπτυξη των σχέσεων με την περιοχή της Ασίας γενικότερα, έχουν οριστεί ως προτεραιότητες». Μπορεί να ειπωθεί ότι θα επιδιώξει να αυξήσει την ενεργό συμμετοχή του Ιράν σε πολυμερή σχήματα, όπως οι BRICS και ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης, και ότι θα προσπαθήσει να διευρύνει τις οικονομικές και εμπορικές σχέσεις του Ιράν, αναπτύσσοντας τη συνεργασία με την Ευρασιατική Οικονομική Ένωση.
Από τις δηλώσεις του φαίνεται ότι ο Πεζεσκιάν απορρίπτει μια προσέγγιση «μίας και μόνης επιλογής» στην εξωτερική πολιτική και επιδιώκει ισορροπημένες σχέσεις με όλες τις χώρες. Δηλώνοντας ότι «η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν αντιτίθεται στις μονομερείς πολιτικές και υποστηρίζει μια πολυμερή προσέγγιση», αποσαφήνισε τη στάση του. Αυτή η προσέγγιση θα μπορούσε να επιτρέψει στο Ιράν να αποκτήσει πιο ευέλικτη και αποτελεσματική θέση στη διεθνή σκηνή. Η πίστη του Πεζεσκιάν στη θεωρία της «ισχυρής περιφέρειας» δείχνει τον στόχο του να αυξήσει τη συνεργασία με τις γειτονικές χώρες και να ενθαρρύνει την περιφερειακή ανάπτυξη. Αυτή η στρατηγική αποσκοπεί στην ενίσχυση της περιφερειακής ασφάλειας και, ταυτόχρονα, στη στήριξη της οικονομικής μεγέθυνσης. Σε αυτό το πλαίσιο, θα συνεχίσει να αναζητεί συνεργασία με την Τουρκία, όσο το επιτρέπουν οι συνθήκες και η συγκυρία. Ένα από τα προβλήματα θα είναι οι εσωτερικοί πολιτικοί του αντίπαλοι, που τον κατηγορούν για παντουρκισμό και αποσχιστισμό.
Για την πυρηνική συμφωνία ο Πεζεσκιάν είπε: «Η πυρηνική συμφωνία είναι μια διεθνής συμφωνία και ένα έγγραφο που έχει εγκριθεί από τα Ηνωμένα Έθνη. Το πρόγραμμά μου θα είναι να προσπαθήσω να επιστρέψει η άλλη πλευρά στις δεσμεύσεις της το συντομότερο δυνατόν και να αρθούν οι κυρώσεις». Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, ο Πεζεσκιάν θεωρεί τα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα αλληλένδετα με την εξωτερική πολιτική. Αν ληφθεί υπόψη πόσο επηρεάζει τα κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα η πίεση που δέχεται το Ιράν στο πυρηνικό θέμα, μπορεί να εκτιμηθεί ότι θα αναζητήσει και εδώ μια «μέση οδό». Ωστόσο, λαμβάνοντας υπόψη τόσο το κόστος που έχει καταβάλει το Ιράν όσο και την πρόοδο που έχει σημειώσει στον εμπλουτισμό ουρανίου, μπορεί να ειπωθεί ότι θα θελήσει να κάνει πολύ λιγότερες παραχωρήσεις.
Προτεραιότητά του η οικονομία
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο του οράματος του Πεζεσκιάν για την εξωτερική πολιτική είναι να ενισχύσει τη διεθνή νομιμοποίηση του «Άξονα της Αντίστασης». Μέσω ισχυρής διπλωματίας επιδιώκει να εξασφαλίσει ότι το κίνημα θα αναγνωριστεί στα διεθνή φόρα ως «απελευθερωτικό κίνημα». Πρόκειται και πάλι για στάση που συνεχίζει την παραδοσιακή εξωτερική πολιτική του Ιράν. Χαρακτηρίζοντας τον Κασέμ Σουλεϊμανί «πηγή εθνικής υπερηφάνειας και αγκάθι στο μάτι των εχθρών», ο Πεζεσκιάν αποσαφηνίζει και τη στάση του στις περιφερειακές πολιτικές.
Λαμβάνοντας υπόψη όλα αυτά, γίνεται αντιληπτό ότι ο Πεζεσκιάν θα δώσει προτεραιότητα στην οικονομία σχεδόν σε κάθε ζήτημα. Είναι όμως επίσης σαφές ότι υπάρχουν όρια και ότι πρέπει να κινηθεί μέσα σε αυτά. Με δεδομένη την ιδιαίτερη προσωπικότητά του, η πιθανότητα να συγκρουστεί με θεσμούς και τμήματα του συστήματος δεν είναι καθόλου μικρή. Το κύριο ζήτημα είναι η στάση που θα υιοθετήσει απέναντι στο σύστημα μετά από μια τέτοια σύγκρουση. Αυτό αναπόφευκτα φέρνει στον νου τη συμπεριφορά του Αχμαντινετζάντ, ιδιαίτερα στη δεύτερη θητεία του, και όσα συνέβησαν τότε. Είναι δύσκολο να πούμε από σήμερα αν ο Πεζεσκιάν θα γίνει ένας δεύτερος Αχμαντινετζάντ, αλλά μπορεί να ειπωθεί ότι θα ακολουθήσει έναν δικό του δρόμο στην εξωτερική πολιτική χωρίς να αλλάξει τη βασική γραμμή.
Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στις 17 Ιουλίου 2024 στο Kriter.