Στη χώρα μας, κάθε συζήτηση για το Ιράν αρχίζει με τη φράση «στο Ιράν υπάρχουν 40 εκατομμύρια Τούρκοι». Ωστόσο, όπως μπορεί να διαπιστώσει καθαρά όποιος βρεθεί επί τόπου, οι Τούρκοι του Ιράν, αντίθετα με ό,τι πιστεύεται, είναι σε μεγάλο βαθμό συμφιλιωμένοι με την «ιρανική» τους ταυτότητα. Διότι θεωρούν ότι το Ιράν τούς ανήκει και ότι αποτελούν ακόμη και ιδρυτικό του στοιχείο. Αντιμετωπίζουν σχεδόν όλα όσα υπήρξαν στα τελευταία χίλια χρόνια της ιρανικής ιστορίας ως δική τους πηγή υπερηφάνειας.
Εικονογράφηση: Τζεμιλέ Αγάτς Γιλντιρίμ.
Ο νέος πρόεδρος του Ιράν, Μασούντ Πεζεσκιάν, γεννήθηκε στις 29 Σεπτεμβρίου 1954 στο Μαχαμπάντ, στην επαρχία Δυτικού Αζερμπαϊτζάν, στα σύνορα του Ιράν με την Τουρκία. Η λέξη «Pezeşk» στο επώνυμο αυτού του επιτυχημένου καρδιοχειρουργού και πρώην υπουργού Υγείας σημαίνει στα περσικά «γιατρός» ή «ιατρός». Η κατάληξη «-yan», όταν προσαρτάται σε επώνυμο, σημαίνει «γιος γιατρού», «σχετιζόμενος με γιατρό» ή «καταγόμενος από γιατρό». Επειδή η κατάληξη χρησιμοποιείται μέσα σε επώνυμο, η μετάφραση «γιατροί» είναι λανθασμένη. Τέτοια επώνυμα είναι πολύ συνηθισμένα στα περσικά και συνήθως δηλώνουν ότι η οικογένεια είχε στο παρελθόν κάποια σχέση με το ιατρικό επάγγελμα.
Ο ΓΙΑΤΡΟΣ ΠΡΟΕΔΡΟΣ
Ο Μασούντ Πεζεσκιάν διετέλεσε τη δεκαετία του 1990 πρύτανης του Πανεπιστημίου Ιατρικών Επιστημών της Ταμπρίζ, από το οποίο είχε αποφοιτήσει. Σε αυτή την περίοδο υλοποίησε σημαντικά προγράμματα για τη βελτίωση της ιατρικής εκπαίδευσης και των υπηρεσιών υγείας, ενώ επί Μοχαμάντ Χαταμί υπηρέτησε αρχικά ως υφυπουργός Υγείας και στη συνέχεια ως υπουργός Υγείας. Τόσο ως πρύτανης όσο και ως υπουργός εγκαινίασε προγράμματα που ενθάρρυναν την επέκταση των υπηρεσιών υγείας στις αγροτικές περιοχές. Πρέπει να σημειωθεί ότι αυτή η δραστηριότητα του άνοιξε τον δρόμο προς τη σημερινή προεδρία. Διότι ο αγροτικός πληθυσμός που ψηφίζει συντηρητικούς υποψηφίους γνωρίζει τον Πεζεσκιάν από εκείνα τα χρόνια και έχει επίγνωση των επενδύσεων που έκανε για την ύπαιθρο τότε και στην κατοπινή πολιτική του ζωή. Αυτό επηρέασε σημαντικά την εκλογική συμπεριφορά.
Η οικογενειακή ιστορία του Πεζεσκιάν συζητείται επίσης πολύ στο Ιράν. Έχασε τη σύζυγό του, που ήταν γιατρός όπως και ο ίδιος, σε τροχαίο δυστύχημα το 1994. Μετά την απώλεια αυτή δεν ξαναπαντρεύτηκε και μεγάλωσε μόνος του τα παιδιά του. Η κόρη του Ζαχρά βρισκόταν δίπλα του σε όλη την προεκλογική εκστρατεία. Η απουσία καταγγελιών διαφθοράς στο παρελθόν του και το καθαρό μητρώο του, ιδιαίτερα σε σύγκριση με τον αντίπαλό του Γαλιμπάφ, ήταν άλλοι παράγοντες που του έδωσαν προβάδισμα σε αυτές τις εκλογές. Στο άρθρο αυτό, αντί να αναλύσω την εκλογική διαδικασία, θα προσπαθήσω να αναφερθώ σύντομα στο υπόβαθρο των δηλώσεων του Μασούντ Πεζεσκιάν για την τουρκική ταυτότητα, οι οποίες τονίζονται συχνά στη χώρα μας.
ΣΥΜΦΙΛΙΩΜΕΝΟΙ ΜΕ ΤΗΝ ΙΡΑΝΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ
Το γεγονός ότι ο Μασούντ Πεζεσκιάν μιλά τουρκικά και τονίζει την τουρκική του ταυτότητα βρέθηκε έντονα στην επικαιρότητα στην Τουρκία. Γενικά, στην Τουρκία υπάρχει μια παγιωμένη αντίληψη για τους Τούρκους του Ιράν και, εξαιτίας της, κάθε τουρκόφωνος πολιτικός ηγέτης στο Ιράν προσελκύει την προσοχή στην Τουρκία. Για παράδειγμα, ένας από τους σημαντικότερους λόγους που ο πρώην πρόεδρος Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ είναι πιο δημοφιλής και τόσο γνωστός στην Τουρκία απ’ ό,τι στο Ιράν είναι ότι κατά καιρούς μιλά τουρκικά, ιδιαίτερα στις διμερείς συναντήσεις με την Τουρκία. Αντίθετα με ό,τι συμβαίνει στην Τουρκία, στο Ιράν δέχεται σφοδρή κριτική τόσο από το μεταρρυθμιστικό όσο και από το συντηρητικό στρατόπεδο και έχει μείνει εκτός συστήματος εδώ και πολύ καιρό.
Στη χώρα μας υπάρχει η παγιωμένη αντίληψη ότι στο Ιράν ζουν 40 εκατομμύρια Τούρκοι και ότι όλοι, κατά την έκφραση, «καίγονται» για ανεξαρτησία. Σε τέτοιο βαθμό, ώστε πολλοί αρχίζουν κάθε συζήτηση για το Ιράν με τη φράση «στο Ιράν υπάρχουν 40 εκατομμύρια Τούρκοι». Ωστόσο, όπως μπορεί να διαπιστώσει καθαρά όποιος βρεθεί επί τόπου, οι Τούρκοι του Ιράν, αντίθετα με ό,τι πιστεύεται, είναι σε μεγάλο βαθμό συμφιλιωμένοι με την «ιρανική» τους ταυτότητα. Διότι θεωρούν ότι το Ιράν τούς ανήκει και ότι αποτελούν ακόμη και ιδρυτικό του στοιχείο. Αντιμετωπίζουν σχεδόν όλα όσα υπήρξαν στα τελευταία χίλια χρόνια της ιρανικής ιστορίας ως δική τους πηγή υπερηφάνειας. Μπορεί κανείς να ακούσει τουρκικά στις δημόσιες υπηρεσίες, στον δρόμο και κατά καιρούς στην τηλεόραση ή στο ραδιόφωνο. Ωστόσο, τα περσικά υπήρξαν πάντοτε η επίσημη γλώσσα όλων των κρατών που κυριάρχησαν στο Ιράν.
Όταν στο Ιράν γίνεται λόγος για «τουρκικά», δεν εννοούνται τα τουρκικά της Κωνσταντινούπολης, αλλά τα αζερμπαϊτζανικά τουρκικά που ομιλούνται εκεί. Για τους Ιρανούς, η γλώσσα που μιλιέται στην Τουρκία ονομάζεται «İstanbulî». Επίσης, όταν στο Ιράν αναφέρεται κανείς σε «Τούρκους», εννοεί και πάλι τους Τούρκους του Αζερμπαϊτζάν, όχι τους Τούρκους της Τουρκίας. Γι’ αυτό οι σχέσεις Τούρκων και Ιράν είναι διαφορετικό ζήτημα από τις σχέσεις Τουρκίας και Ιράν. Στην εποχή των Παχλαβί, με την άνοδο του περσικού εθνικισμού και του πανιρανισμού, εντάθηκαν οι πιέσεις κατά των Τούρκων. Οι άνθρωποι εξαναγκάστηκαν να μιλούν περσικά και άρχισαν να υφίστανται καταπίεση. Αυτές οι πιέσεις οδήγησαν στην ενίσχυση των παντουρκιστικών ρευμάτων στο Ιράν και στην ταχεία επέκταση της επιρροής τους στη χώρα.
ΜΙΑ ΔΟΜΗ ΕΝΣΩΜΑΤΩΜΕΝΗ ΣΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ
Η δυναμική του τουρκικού εθνικισμού στο Ιράν διαφέρει πολύ από εκείνη στην Τουρκία, ιστορικά, φιλοσοφικά και κοινωνιολογικά. Υπάρχουν πολλοί παράγοντες που τροφοδοτούν τον τουρκικό εθνικισμό στο Ιράν και καθένας τους στηρίζεται σε διαφορετική λογική. Κατ’ αρχάς, δεν θα ήταν ιδιαίτερα λανθασμένο να πούμε ότι μεγάλο μέρος των Τούρκων του Ιράν θεωρεί το Ιράν πατρίδα του, χωρίς να υποχωρεί ως προς τη γλώσσα και την ταυτότητά του. Διότι υπάρχουν χιλιάδες πρόσωπα τουρκικής καταγωγής τόσο στις θρησκευτικές σχολές όσο και στο κρατικό σύστημα, που κατέχουν ανώτερες διοικητικές θέσεις στην ιρανική διακυβέρνηση. Μπορούμε επίσης να μιλήσουμε για χιλιάδες πρόσωπα τουρκικής καταγωγής στο Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης και στην υπαγόμενη σε αυτό οργάνωση Μπασίτζ.
Το ίδιο ισχύει και στον επιχειρηματικό κόσμο. Μεταξύ των Ιρανών, οι κάτοικοι της Ταμπρίζ είναι γνωστοί για την επιτυχία τους στο εμπόριο. Το εμπόριο βρίσκεται, θα λέγαμε, στα χέρια τους. Πίσω από τις μεγάλες επιχειρήσεις της χώρας βρίσκονται συνήθως επιχειρηματίες με καταγωγή από την Ταμπρίζ. Αυτό φαίνεται και στις ονομασίες των προϊόντων. Για παράδειγμα, ο μεγαλύτερος παραγωγός χυμών της χώρας ονομάζεται «Sen-İç». Αντίστοιχα, η σημαντικότερη μάρκα αυτόματων θυρών ονομάζεται «Açılan-Door». Στη χώρα κυκλοφορούν πολλά αστεία και ανέκδοτα για αυτές τις εμπορικές επιτυχίες των ανθρώπων της Ταμπρίζ. Άνθρωποι με παντουρκιστικές απόψεις λένε ότι οι Πέρσες κάνουν αυτά τα αστεία επειδή δεν αντέχουν την επιτυχία των Τούρκων. Συνοπτικά, θα ήταν λάθος να πούμε ότι οι Τούρκοι στο Ιράν είναι μια κοινότητα που έχει αποκλειστεί πλήρως και αντιμετωπίζεται ως ξένη. Υπάρχει μια δομή πλήρως ενσωματωμένη στο σύστημα. Μέσα σε αυτήν υπάρχουν ομάδες με αποσχιστικές απόψεις διαφορετικού βαθμού. Ωστόσο, ούτε οι σκέψεις όσων έχουν αυτές τις απόψεις είναι αβάσιμες.
Η ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΤΟΥΡΚΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΣΩΝ
Στη χώρα υπάρχει μια σύγκρουση Τούρκων και Περσών που εντείνεται μέρα με τη μέρα από την εποχή των Παχλαβί. Η σύγκρουση αυτή αναζωπυρώνεται κατά καιρούς όταν περσικές εθνικιστικές ομάδες μέσα στο ιρανικό κατεστημένο και στον Τύπο αγνοούν, προσβάλλουν και περιφρονούν τους Τούρκους, προκαλώντας σε μια διόλου αμελητέα μερίδα του πληθυσμού αντίδραση κατά του ιρανικού κράτους και των κυβερνώντων. Σύμφωνα με αυτή την οπτική, δεν υπάρχει «Τούρκος του Αζερμπαϊτζάν». Οι άνθρωποι εκεί είναι Αζέροι, μια άλλη ιρανική εθνοτική ομάδα, οι οποίοι εκτουρκίστηκαν με τον χρόνο και ξέχασαν την αρχική τους ταυτότητα. Οι περσικές εθνικιστικές ιδέες έχουν αδιαμφισβήτητη ισχύ μέσα στο ιρανικό κατεστημένο και γι’ αυτό ακολουθήθηκε κατά καιρούς πολιτική αφομοίωσης των κατοίκων της περιοχής. Αυτό προκάλεσε στην περιοχή την άνοδο ενός εθνικισμού ως αντίδραση στην περσική γλώσσα και στους Πέρσες. Η αντίδραση των Τούρκων πρέπει να διαβαστεί σε αυτό το πλαίσιο.
Αν προσπαθήσετε στο Ιράν να μιλήσετε περσικά με οποιονδήποτε Τούρκο, μόλις καταλάβει ότι είστε Τούρκος θα σταματήσει να μιλά περσικά και θα σας απαντήσει «ας μιλήσουμε τη δική μας γλώσσα». Διότι το γλωσσικό ζήτημα έχει γίνει εξαιρετικά ευαίσθητο λόγω των πρακτικών του 20ού αιώνα. Είναι, επίσης, πολύ πιθανό να βρείτε στο Αρνταμπίλ ή στην Ούρμια καταστηματάρχες που δεν απαντούν όταν τους μιλούν περσικά. Ωστόσο, όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι οι ομάδες αυτές είναι άμεσα εχθρικές προς το ιρανικό κράτος. Διότι ο ίδιος πληθυσμός υπερηφανεύεται για την ιστορία του, με πρώτο παράδειγμα τον Σάχη Ισμαήλ, και ισχυρίζεται ότι αυτός έχτισε τον πολιτισμό στο Ιράν. Δεν είναι λίγοι ανάμεσά τους όσοι ισχυρίζονται ότι οι Πέρσες δεν πρόσφεραν τίποτε σε αυτόν τον πολιτισμό. Συνοπτικά, αυτό που συμβαίνει στο Ιράν είναι ουσιαστικά μια στάση αντίδρασης που αναπτύχθηκε απέναντι στον ανερχόμενο περσικό εθνικισμό. Διότι οι «Τούρκοι» και η «τουρκική ταυτότητα» προσβάλλονται διαρκώς από αυτές τις περσικές εθνικιστικές ομάδες. Μάλιστα, η έκφραση «πραγματικά Τούρκος» έχει για τις ομάδες αυτές υβριστική σημασία και χρησιμοποιείται για ανθρώπους που «δεν καταλαβαίνουν» ή είναι «ανόητοι». Όλα αυτά αποτελούν περισσότερο την απάντηση «όχι, είμαι Τούρκος» στην περσική επιμονή «δεν είστε Τούρκοι», παρά εχθρότητα προς το ιρανικό κράτος.
ΕΝΑΣ ΚΟΣΜΙΚΟΣ ΤΡΟΠΟΣ ΖΩΗΣ
Ένας από τους παράγοντες που φέρνουν τους Τούρκους του Ιράν κοντά στον παντουρκισμό είναι η αντίδραση στην Ισλαμική Δημοκρατία. Και μέσα στον τουρκικό πληθυσμό που έχει υιοθετήσει πιο κοσμικό τρόπο ζωής και αντιτίθεται στην Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν, η αντιπολίτευση προς την Ισλαμική Δημοκρατία εκφράζεται υπό την ομπρέλα του παντουρκισμού. Εδώ πρόκειται για στάση που στρέφεται άμεσα κατά του συστήματος. Αν όμως το Ιράν αποκτήσει κάποτε ξανά κοσμικό χαρακτήρα, είναι αμφίβολο αν αυτές οι ομάδες θα ήθελαν να συνεχίσουν τις αποσχιστικές τους επιδιώξεις. Μια άλλη ομάδα υποστηρίζει ότι δεν πρέπει να υπάρχει καμία συνύπαρξη με τους Πέρσες και ότι το Αζερμπαϊτζάν πρέπει να είναι ενιαίο και ανεξάρτητο. Το τμήμα του τουρκικού πληθυσμού που έχει σταθερές συνθήκες ζωής κρατά αποστάσεις από αυτές τις τοποθετήσεις. Αντίστοιχα, η σκληρή στάση του ιρανικού κράτους απέναντι σε αυτόν τον πληθυσμό απομακρύνει τους ανθρώπους από αυτές τις θέσεις.
Τέλος, πρέπει να σημειωθεί ότι υπάρχει και μια ομάδα μέσα στους Τούρκους του Ιράν που προσπαθεί να αποκομίσει πολιτικά και προσωπικά οφέλη, αξιοποιώντας το ενδιαφέρον των εθνικιστών στην Τουρκία για τους εκεί Τούρκους και παραποιώντας την κατάσταση στο Ιράν. Σύμφωνα με αυτή την ομάδα, «όλοι οι Τούρκοι στο Ιράν καταπιέζονται κάτω από το περσικό καθεστώς και περιμένουν την υποστήριξη της Τουρκίας για την ανεξαρτησία τους». Αυτή είναι μια εντελώς λανθασμένη προσέγγιση, διότι, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, μεγάλο μέρος των Τούρκων εκεί θεωρεί τον εαυτό του ιδρυτή του ιρανικού κράτους και πιστεύει ότι το κράτος τού ανήκει.
ΠΟΥ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ Ο ΠΕΖΕΣΚΙΑΝ ΜΕΣΑ ΣΕ ΟΛΑ ΑΥΤΑ;
Η έμφαση του Μασούντ Πεζεσκιάν στην τουρκική ταυτότητα πρέπει να διαβαστεί ακριβώς σε αυτό το πλαίσιο. Όταν ο Πεζεσκιάν λέει «είμαι Τούρκος», δεν αρνείται ότι είναι Ιρανός. Διότι στο Ιράν η αποδοχή της τουρκικής ταυτότητας δεν σημαίνει απόρριψη της ιρανικής. Το «Ιράν» είναι μια υπερκείμενη ταυτότητα για τις περισσότερες από 30 εθνοτικές ομάδες της χώρας και οι Πέρσες είναι απλώς μία από αυτές. Αν ο Πεζεσκιάν ήταν, όπως πιστεύεται, «Τούρκος εθνικιστής», όχι μόνο δεν θα ενέκρινε το σύστημα την υποψηφιότητά του στις προεδρικές εκλογές, αλλά δεν θα μπορούσε ούτε να ασκήσει την ιατρική στη χώρα. Οι αντίπαλοί του τον κατηγορούν επίσης ότι είναι παντουρκιστής και του κολλούν την ταμπέλα του αποσχιστή. Είναι γεγονός ότι ο Πεζεσκιάν είναι μια ιδιαίτερη προσωπικότητα που διατυπώνει τολμηρές θέσεις σε πολλά θέματα. Ωστόσο, οι δηλώσεις του στηρίζονται στην ιδέα ότι «οι Τούρκοι είναι θεμελιώδες στοιχείο του Ιράν». Αν η ρητορική του είχε αποσχιστική ή εθνικιστική βάση, θα ήταν απολύτως αδύνατο να έχει φτάσει σε αυτό το αξίωμα μέσα από το ίδιο το κέντρο του συστήματος.
Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στις 10 Ιουλίου 2024 στην εφημερίδα Yeni Şafak.