Οι προσδοκίες πολιτικής αλλαγής στο Ιράν εκφράζονται τόσο συχνά, ιδίως στους κύκλους της διασποράς, ώστε συζητούνται ήδη σενάρια μετάβασης ακόμη και χωρίς συγκεκριμένες εξελίξεις στο εσωτερικό της χώρας. Αυτό δείχνει πόσο συχνά οι πολιτικές και πνευματικές συζητήσεις εκτός Ιράν ακολουθούν διαφορετικό χρονισμό από την πραγματικότητα στο εσωτερικό του. Ανάμεσα στα πρόσωπα που αναφέρονται συχνότερα σε αυτές τις συζητήσεις είναι ο εξόριστος διάδοχος του θρόνου, Ρεζά Παχλαβί.
Όταν ο τελευταίος σάχης του Ιράν, Μοχαμάντ Ρεζά Παχλαβί, εγκατέλειψε για δεύτερη φορά τη χώρα μαζί με την οικογένειά του στις 16 Ιανουαρίου 1979, ο μεγαλύτερος γιος του, ο διάδοχος Ρεζά, ήταν μόλις 19 ετών. Για τη δυναστεία των Παχλαβί, που είχε ήδη γνωρίσει μια σύντομη εξορία μετά το πραξικόπημα του 1953, η αναχώρηση αυτή αποδείχθηκε οριστική. Μετά την επανάσταση του 1979, ο Ρεζά Παχλαβί εγκαταστάθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Έπειτα από τον θάνατο του πατέρα του το 1980, έλαβε τον τίτλο του «εξόριστου διαδόχου του θρόνου». Τα πρώτα χρόνια επικεντρώθηκε στην εκπαίδευσή του και στην ασφάλειά του. Από τη δεκαετία του 1990 ευθυγραμμίστηκε με τη ρητορική της ιρανικής αντιπολίτευσης, δίνοντας έμφαση στη δημοκρατία, στα ανθρώπινα δικαιώματα και στην κοσμικότητα. Αντί να ζητά ανοιχτά την αποκατάσταση της μοναρχίας, υποστήριζε μια πολιτική τάξη που θα βασιζόταν στη βούληση του λαού. Τη δεκαετία του 2000 απέκτησε μεγαλύτερη παρουσία στα μέσα ενημέρωσης και στις δεξαμενές σκέψης της Ουάσιγκτον, αν και δηλώσεις που άφηναν να εννοηθεί συνεργασία με το Ισραήλ και τα κράτη του Κόλπου προκάλεσαν έντονη κριτική στο εσωτερικό του Ιράν. Τη δεκαετία του 2010, εν μέσω του Πράσινου Κινήματος και της Αραβικής Άνοιξης, πρότεινε τη δημιουργία ενός «εθνικού μεταβατικού συμβουλίου», χωρίς όμως να καταφέρει να το μετατρέψει σε πραγματική οργάνωση. Σήμερα παραμένει ο συμβολικός ηγέτης των μοναρχικών ομάδων της διασποράς, ενώ η βάση του στο εσωτερικό του Ιράν είναι αδύναμη και κατακερματισμένη.
Η εποχή του σάχη
Λέγεται συχνά ότι «η δυσκολία της προόδου οδηγεί στον έπαινο του παρελθόντος». Στην πολιτική επιστήμη αυτό περιγράφεται ως πολιτική της νοσταλγίας σε κοινωνίες που αντιμετωπίζουν κρίση. Όταν διαρθρωτικά εμπόδια ανακόπτουν την κοινωνική πρόοδο ή όταν το υφιστάμενο καθεστώς περιέρχεται σε κρίση νομιμοποίησης, ενεργοποιείται μια επιλεκτική μνήμη του παρελθόντος, που τρέφεται από εξιδανικευμένες εικόνες. Τα ελαττώματα και οι αντιφάσεις του παρελθόντος σβήνουν και αντικαθίστανται από σύμβολα τάξης, ευημερίας ή εθνικής ενότητας.
Στο Ιράν, η δυναστεία των Παχλαβί έχει γίνει το επίκεντρο αυτού ακριβώς του μηχανισμού νοσταλγίας. Στο σημερινό Ιράν, η επιστροφή της μοναρχίας δεν θεωρείται πραγματική προοπτική, ωστόσο, για όσους είναι δυσαρεστημένοι με το καθεστώς, η εποχή των Παχλαβί λειτουργεί ως υπενθύμιση μιας «χαμένης σταθερότητας». Έτσι, οι Παχλαβί λειτουργούν λιγότερο ως πολιτική δύναμη και περισσότερο ως όχημα νοσταλγικής προβολής.
Στο Ιράν κυκλοφορεί ένα δημοφιλές αστείο: λένε ότι η περσική γλώσσα έχει τέσσερις χρόνους, τον παρελθοντικό («ζαμάν-ε γκοζαστέ»), τον παροντικό («ζαμάν-ε χαλ»), τον μελλοντικό («ζαμάν-ε αγιαντέ») και την «εποχή του σάχη» («ζαμάν-ε σαχ»). Οι άνθρωποι, ιδίως στις αστικές περιοχές, αναφέρονται τόσο συχνά στην «εποχή του σάχη», ώστε η έκφραση έχει γίνει μόνιμο αστείο.
Αντιμέτωποι με τις σημερινές οικονομικές δυσκολίες, την πολιτική καταστολή και τους κοινωνικούς περιορισμούς, οι άνθρωποι χρησιμοποιούν συχνά αυτή τη φράση για να κάνουν άμεσες συγκρίσεις με το παρελθόν. Η έκφραση «δεν ήταν έτσι την εποχή του σάχη» δεν είναι απλώς ένα παράπονο· είναι και ένας ασφαλής τρόπος αμφισβήτησης του σημερινού συστήματος. Η νοσταλγία αυτή εκφράζει τη λαχτάρα για το παρελθόν, ενώ ταυτόχρονα υπογραμμίζει τις δυσκολίες του παρόντος και ανοίγει την πόρτα σε εναλλακτικά μέλλοντα. Η έννοια της «εποχής του σάχη» γίνεται έτσι ένα εργαλείο που συνδυάζει το χιούμορ με την κριτική και κρατά ζωντανή την πολιτική μνήμη.
«Ρεζά Σαχ, ρουχάτ σαντ»
Σχεδόν σε κάθε διαδήλωση κατά της κυβέρνησης και του συστήματος ακούγεται το σύνθημα «Ρεζά Σαχ, ρουχάτ σαντ» («Ρεζά Σαχ, ας είναι ευλογημένη η ψυχή σου/ας αναπαύεσαι εν ειρήνη»). Η δύναμη αυτού του συνθήματος έγκειται στο ότι ο Ρεζά Σαχ ενσαρκώνει ένα κοσμικό, προοδευτικό και εξωστρεφές όραμα για το Ιράν. Από την εκπαίδευση και το δίκαιο έως τις υποδομές και τη διοικητική οργάνωση, οι μεταρρυθμίσεις που δρομολόγησε παραμένουν ζωντανές στη μνήμη των ανθρώπων ως μέτρο σύγκρισης μέσα στο σημερινό κλίμα κρίσης. Παρά όλους τους περιορισμούς, η ιρανική κοινωνία παρακολουθεί στενά τον έξω κόσμο. Οι οικογενειακοί δεσμοί με τη διασπορά και οι ψηφιακές πλατφόρμες ενισχύουν αυτή την επίγνωση. Ωστόσο, η σημερινή δυσκολία εξόδου από τη χώρα, ακόμη και για τουρισμό, καθιστά επίσης τον Ρεζά Σαχ σύμβολο ενός κόσμου που κάποτε ήταν ανοιχτός και τώρα έχει κλείσει.
Ωστόσο, αυτός ο νοσταλγικός θαυμασμός δεν επεκτείνεται στον ίδιο βαθμό στον εγγονό του. Ο διάδοχος Ρεζά Παχλαβί, παρότι συνεχίζει να πορεύεται υπό τη σκιά της ιστορικής κληρονομιάς της οικογένειάς του, δεν έχει κληρονομήσει τη χαρισματική εικόνα του ιδρυτή που οι Ιρανοί συνδέουν με τον παππού του. Το όνομά του μπορεί να εμφανίζεται ως σύμβολο μεταξύ ομάδων της διασποράς και τμημάτων της αστικής αντιπολίτευσης, αλλά στο εσωτερικό του Ιράν η παρουσία του παραμένει περιορισμένη και κατακερματισμένη.
Τα πολιτικά όρια του Ρεζά Παχλαβί
Παρά τη νοσταλγία και την αυξανόμενη δυσαρέσκεια απέναντι στο σύστημα, υπάρχουν διάφοροι λόγοι για τους οποίους ο Ρεζά Παχλαβί δεν κατάφερε να γίνει αποτελεσματικός πολιτικός δρων στο εσωτερικό του Ιράν. Το πρώτο και ίσως σημαντικότερο εμπόδιο είναι η απουσία μιας ηγετικής μορφής που να έχει αναδειχθεί φυσικά μέσα από την αντισυστημική αντιπολίτευση του Ιράν και η αδυναμία του Παχλαβί να καλύψει αυτό το κενό. Η στήριξη προς το πρόσωπό του συχνά μοιάζει επιβεβλημένη και όχι οργανική, διαμορφωμένη περισσότερο ως μια εναλλακτική που προβάλλεται από το εξωτερικό παρά ως γνήσιο αίτημα της κοινωνίας. Γι’ αυτό το όνομά του μπορεί ξαφνικά να προσελκύσει την προσοχή, αλλά οι ίδιες ακριβώς ομάδες μπορούν εξίσου γρήγορα να στραφούν σε αιτήματα για αβασίλευτη δημοκρατία ή ακόμη και εναντίον του. Συνολικά, είναι δύσκολο να υποστηριχθεί ότι διαθέτει πραγματικά υποστηρικτές στο εσωτερικό του Ιράν.
Ένας δεύτερος παράγοντας είναι το χάσμα ανάμεσα στη διαδικτυακή του παρουσία και στην πολιτική πραγματικότητα. Ένα από τα πιο ορατά στοιχεία στήριξης του Παχλαβί στη διασπορά είναι τα δίκτυα ακτιβιστών των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, που συχνά αποκαλούνται ο «στρατός των τρολ» του. Τα δίκτυα αυτά αποτελούνται κυρίως από ανώνυμους λογαριασμούς που κρύβουν την ταυτότητά τους, χρησιμοποιώντας ακραία γλώσσα και κινούμενοι ανάμεσα στον υπερβολικό έπαινο και στη σκληρή καταδίκη. Αναδεικνύουν τον Παχλαβί ως τη «μοναδική ελπίδα του Ιράν», ενώ στοχοποιούν τους επικριτές του με χαρακτηρισμούς όπως «προδότης», «πράκτορας του καθεστώτος» ή «υπηρέτης των μουλάδων». Οι συντονισμένες εκστρατείες με χάσταγκ, η κατασκευή της δημόσιας ατζέντας και οι μαζικές διαδικτυακές επιθέσεις διογκώνουν την ψηφιακή του παρουσία πολύ πέρα από το πραγματικό της μέγεθος. Ωστόσο, αυτές οι επιθετικές μέθοδοι συχνά αποξενώνουν άλλες ομάδες της αντιπολίτευσης και ωθούν το μοναρχικό κίνημα στο περιθώριο, αντί να προβάλλουν μια εικόνα ευρείας κοινωνικής στήριξης.
Ένας τρίτος περιορισμός έγκειται στην ίδια τη φύση της νοσταλγίας για την εποχή των Παχλαβί. Η φράση «η εποχή του σάχη» επανέρχεται συχνά στις πολιτικές συζητήσεις, αναβιώνοντας υπό τη σκιά των σημερινών δυσκολιών. Όμως η σύγχυση της νοσταλγικής επιθυμίας με συγκεκριμένα πολιτικά αιτήματα γίνεται εμπόδιο στη διαμόρφωση μιας συνεκτικής αντιπολιτευτικής στρατηγικής. Επιπλέον, πολλοί θεωρούν μη ρεαλιστική την ιδέα της αναβίωσης της μοναρχίας, ενώ η έννοια ενός «κληρονομικού θρόνου» δύσκολα συμβιβάζεται με τον δημοκρατικό λόγο. Έτσι, το όνομα Παχλαβί μπορεί να λειτουργεί ως σύμβολο του παρελθόντος, αλλά δεν προσφέρει ένα συμπεριληπτικό σχέδιο για το μέλλον.
Τέλος, παρότι ο Ρεζά Παχλαβί μιλά εδώ και χρόνια για ένα «ελεύθερο Ιράν» και μια «μεταβατική περίοδο», δεν έχει παρουσιάσει έναν συγκεκριμένο οδικό χάρτη για θεμελιώδη ζητήματα όπως η οικονομία, οι εθνοτικές μειονότητες, τα δικαιώματα των γυναικών ή η εξωτερική πολιτική. Πέρα από την ιδιότητα του «διαδόχου» και του «νόμιμου κληρονόμου», δεν διαθέτει ένα πολιτικό όραμα που να μπορεί να σταθεί αυτοτελώς. Ορισμένες δηλώσεις του κατά τη σύγκρουση Ιράν–Ισραήλ προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις και τον απομάκρυναν ακόμη περισσότερο από την κοινή γνώμη στο εσωτερικό της χώρας. Η προτροπή προς τους ανθρώπους να βγουν στους δρόμους ενώ έπεφταν βόμβες στις πόλεις τους, την ίδια στιγμή που ο ίδιος εμφανιζόταν ευθυγραμμισμένος με εκείνους ακριβώς που πραγματοποιούσαν τις επιθέσεις, συγκρουόταν με τις έντονες εθνικές ευαισθησίες που διαμορφώνουν την ιρανική κοινωνία. Ακόμη κι αν ένα τέτοιο πρόσωπο αναλάμβανε με κάποιον τρόπο την ηγεσία, θα του ήταν σχεδόν αδύνατο να εδραιώσει την εξουσία του. Με την πάροδο του χρόνου, πολλοί θα τον έβλεπαν ως συνεργάτη του εχθρού.
Μπορεί πράγματι ο σάχης να κυβερνήσει;
Υπόγεια δίκτυα μέσα στο κατεστημένο προετοιμάζονται ήδη για μια συστημική κρίση. Παράλληλα, εθνικιστικές ομάδες είναι πιθανό να παρουσιάσουν τον Ρεζά Παχλαβί ως άνθρωπο που συνεργάζεται με ξένες δυνάμεις. Διότι, όπως γνωρίζει όποιος είναι εξοικειωμένος με τη σύγχρονη ιρανική ιστορία, το αντιδυτικό αίσθημα του Ιράν προηγείται της Ισλαμικής Επανάστασης και ανάγεται στα τέλη του 19ου αιώνα. Σε οποιοδήποτε σενάριο μετά την κρίση, το ενδεχόμενο κατακερματισμού της χώρας θα μπορούσε να προκαλέσει βαθύ τραύμα στην κοινωνία και να δημιουργήσει ευρύτερη στήριξη για μυστικές οργανώσεις.
Ταυτόχρονα, το Ιράν αντιμετωπίζει διαρθρωτικά προβλήματα που δεν μπορούν να επιλυθούν απλώς με μια αλλαγή καθεστώτος. Οι οικονομικές δυσκολίες, η ανεργία, οι περιβαλλοντικές κρίσεις και η κοινωνική ανισότητα δεν είναι ζητήματα που μπορούν να εξαφανιστούν από τη μια μέρα στην άλλη. Ακόμη κι αν ο Παχλαβί ερχόταν στην εξουσία, οι άνθρωποι θα εξακολουθούσαν να παλεύουν με τα ίδια προβλήματα και η απογοήτευση θα μπορούσε γρήγορα να υπερκεράσει τις προσδοκίες, με την αντίληψη ότι «τίποτα δεν άλλαξε, τα πράγματα έγιναν μόνο χειρότερα».
Σε μια τέτοια κατάσταση, το αφήγημα ότι «οι μουλάδες προκάλεσαν αυτή την καταστροφή» μπορεί να μην έβρισκε μεγάλη απήχηση. Τα νοσταλγικά αντανακλαστικά θα επανεμφανίζονταν και λόγοι που θα τόνιζαν πόσο «πατριώτες» και «εθνικόφρονες» ήταν οι κληρικοί θα μπορούσαν εύκολα να βρουν στήριξη, ιδίως στις αγροτικές περιοχές. Γι’ αυτό, ακόμη κι αν ο Ρεζά Παχλαβί ερχόταν στην εξουσία με ξένη υποστήριξη, φαίνεται απίθανο ότι θα μπορούσε πραγματικά να κυβερνήσει. Πιθανότατα θα αντιμετώπιζε πολύ σφοδρότερη κοινωνική και πολιτική αντίσταση από όση αντιμετώπισε ποτέ ο πατέρας του.
Τα σενάρια για τη δυναστεία των Παχλαβί εμφανίζονται συχνά, ιδίως στις συζητήσεις της διασποράς. Ωστόσο, αν ληφθούν υπόψη η ιστορική μνήμη, οι κοινωνικές ευαισθησίες και τα άλυτα διαρθρωτικά προβλήματα, φαίνεται απίθανο ο Ρεζά Παχλαβί να μπορέσει να αποκτήσει διαρκές πολιτικό βάρος στο εσωτερικό του Ιράν. Τα σύμβολα νοσταλγίας μπορεί να τον κρατούν στη δημόσια συζήτηση, αλλά αν ποτέ ερχόταν στην εξουσία, θα αντιμετώπιζε τις ίδιες κρίσεις και οι προσδοκίες θα κατέρρεαν γρήγορα, δίνοντας τη θέση τους στην απογοήτευση. Σήμερα, τίποτα στο εσωτερικό του Ιράν δεν υποδηλώνει μια ρήξη που θα μπορούσε να κλονίσει θεμελιωδώς το σύστημα. Γι’ αυτό το «ζήτημα Παχλαβί» παραμένει αποκομμένο από την πολιτική πραγματικότητα.
Η δυναστεία επιβιώνει όχι στο μέλλον του Ιράν, αλλά στις αναμνήσεις του· και οι αναμνήσεις από μόνες τους δεν ανατρέπουν καθεστώτα. Όσο συντονισμένα κι αν γίνουν τα διαδικτυακά εργοστάσια τρολ, αυτή η πραγματικότητα δεν αλλάζει.
Το άρθρο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στην εφημερίδα Daily Sabah στις 28 Αυγούστου 2025
Σύνδεσμος: https://www.dailysabah.com/opinion/op-ed/pahlavi-nostalgia-a-legacy-without-future