Το Ιράν διεξάγει ταυτόχρονα δύο πολέμους, οι οποίοι δεν αποτελούν ξεχωριστές συγκρούσεις, αλλά δύο όψεις της ίδιας. Ο πρώτος είναι ο στρατιωτικός πόλεμος που εκτυλίσσεται τώρα στον αέρα και στη βιομηχανική καρδιά της χώρας. Ο δεύτερος έχει ήδη τεθεί σε κίνηση από αυτά τα ίδια πλήγματα, αλλά θα γίνει πλήρως ορατός και θα βιωθεί πραγματικά μόνο όταν σιγήσουν τα όπλα. Είναι ο πόλεμος της επόμενης μέρας, της οικονομικής κατάρρευσης, της κοινωνικής πίεσης και του πολιτικού απολογισμού που αφήνει πίσω της η καταστροφή. Το Ιράν ενδέχεται κάλλιστα να επιβιώσει από τον πρώτο. Ο δεύτερος θα είναι πιο μακρύς και πιο δύσκολος, και αυτός είναι που μπορεί να κρίνει την τύχη του συστήματος.
Πρώτος πόλεμος: Η πολιορκία
Το Ιράν διεξάγει αυτή τη στιγμή έναν αμυντικό πόλεμο. Κρίνοντας από τις δηλώσεις των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ και από όσα έχουν προκύψει από ανοιχτές πηγές, η εκστρατεία εξαπολύθηκε από την πρώτη κιόλας μέρα με στόχο την αλλαγή καθεστώτος. Στον βαθμό που μπορεί να διαπιστωθεί, η βασική παραδοχή ήταν ότι, αν εξουδετερωνόταν ολόκληρη η ηγετική βαθμίδα, συμπεριλαμβανομένου του Χαμενεΐ, το σύστημα θα διαλυόταν από μόνο του.
Δεν επρόκειτο για μια αυτοσχέδια ιδέα, και τα ίχνη της μπορούν να εντοπιστούν πολύ πριν από τη σημερινή σύγκρουση. Ο Εγιάλ Ζαμίρ, προτού γίνει αρχηγός του Γενικού Επιτελείου του Ισραήλ, είχε εκθέσει μεγάλο μέρος της υποκείμενης λογικής στο «Countering Iran’s Regional Strategy», την εργασία που έγραψε για το Ινστιτούτο της Ουάσιγκτον το 2022. Εκεί χαρακτήριζε το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) ως το κέντρο βάρους του Ιράν, υποστήριζε ότι το καθεστώς θα αποσυντιθέταν εκ των έσω εάν δεχόταν πλήγμα αυτό το κέντρο και ζητούσε κλιμάκωση που θα περιλάμβανε στοχευμένες επιχειρήσεις εναντίον της δομής διοίκησης των Φρουρών. Τόσο στη διάρκεια του Πολέμου των Δώδεκα Ημερών όσο και μετά από αυτόν, τα πλήγματα φαίνεται να ακολούθησαν πιστά αυτό το πρότυπο, χτυπώντας άμεσα τους Φρουρούς, διακόπτοντας την αλυσίδα διοίκησής τους και μειώνοντας τον αριθμό των ανώτερων στελεχών τους.
Ωστόσο, ο υπολογισμός φαίνεται να στηρίχθηκε σε ένα θεμελιώδες σφάλμα. Το πρόβλημα δεν ήταν απλώς η αποτυχία κατανόησης της σιιτικής πολιτικής κουλτούρας, αλλά η αποτυχία κατανόησης του τρόπου με τον οποίο η Ισλαμική Δημοκρατία έχει θεσμοποιήσει αυτή την κουλτούρα ως μηχανισμό ανθεκτικότητας του καθεστώτος. Ο ρόλος της Καρμπάλα και του μαρτυρίου ως δεσμού που συγκρατεί το σύστημα φαίνεται να μην είχε συνυπολογιστεί. Στη σιιτική πολιτική κουλτούρα, ο θάνατος σε αντιπαράθεση με έναν ισχυρότερο αντίπαλο εκλαμβάνεται ως πηγή νομιμοποίησης και όχι ως ήττα, και επί τέσσερις δεκαετίες η Ισλαμική Δημοκρατία έχει ενσωματώσει αυτόν τον συμβολικό κώδικα στους θεσμούς, στις επετειακές τελετές και στην εκπαίδευσή της.
Η μαζική κινητοποίηση που ακολούθησε τη δολοφονία του Κασέμ Σουλεϊμανί το 2020 θα έπρεπε να είχε λειτουργήσει ως προειδοποίηση. Στο πεδίο, τα πλήγματα φαίνεται να είχαν παρόμοιο αποτέλεσμα, μετατρέποντας τους πεσόντες διοικητές και την ηγεσία που στοχοποιήθηκε σε νέους ήρωες. Οι συμβολισμοί που διαμορφώθηκαν γύρω από τον Χαμενεΐ και το αφήγημα του μαρτυρίου ενίσχυσαν το ίδιο το σύστημα που αναμενόταν να καταρρεύσει, αντί να επιταχύνουν την πτώση του.
Έτσι, η αποτυχία να τοποθετηθεί η πολιτισμική διάσταση της ανάλυσης πληροφοριών στο επίκεντρο του σχεδιασμού έγινε ένας από τους κύριους λόγους για τους οποίους η στρατιωτική υπεροχή δεν μεταφράστηκε σε πολιτικό αποτέλεσμα. Η έννοια που εφαρμόζεται εδώ είναι η συστημική παράλυση, μια λογική που υπερβαίνει το κλασικό δόγμα που συνδέεται με τον Τζον Γουόρντεν και ενσωματώνει υβριδικά στοιχεία, όπως η απόπειρα αξιοποίησης της δημόσιας οργής ως πολλαπλασιαστή ισχύος. Ωστόσο, το γεγονός ότι οι ΗΠΑ εισήλθαν στον πόλεμο χωρίς σαφώς καθορισμένο στρατηγικό στόχο επιβάρυνε ακόμη περισσότερο την εικόνα. Το δόγμα εφαρμόστηκε στο πεδίο, αλλά σε κανένα στάδιο δεν έγινε σαφές ποιος ήταν πράγματι ο τελικός στόχος ή ποια πολιτική διευθέτηση προοριζόταν να ακολουθήσει τους βομβαρδισμούς.
Με τους απλούστερους όρους, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ έχουν πολιορκήσει ένα φρούριο. Αν το φρούριο δεν πέσει, η αμυνόμενη πλευρά μπορεί να θεωρηθεί νικήτρια του πολέμου. Αφού έχει καταστεί σαφές ότι η αλλαγή καθεστώτος δεν θα επιτευχθεί μέσω αεροπορικών πληγμάτων, τη στιγμή που οι ΗΠΑ αποσύρουν τα πλοία τους από την περιοχή, το Ιράν κατά πάσα πιθανότητα θα ανακηρύξει τη νίκη του. Πέρα από αυτό, ακόμη και η μικρότερη παραχώρηση που θα μπορούσε να εξασφαλίσει το Ιράν σε ζητήματα όπως το καθεστώς των Στενών του Ορμούζ, τα δεσμευμένα περιουσιακά στοιχεία ή η χαλάρωση των κυρώσεων θα συνιστούσε κέρδος, καθώς θα αποκτούσε κάτι που δεν διέθετε πριν από τον πόλεμο. Σε μια εξίσωση όπου ο στρατηγικός στόχος είναι η αλλαγή καθεστώτος, αλλά το αποτέλεσμα είναι ένα τραπέζι διαπραγματεύσεων, αναδύεται η παγίδα της τακτικής νίκης. Η υπεροχή στο πεδίο της μάχης δεν μετατρέπεται σε στρατηγική επιτυχία στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Εν ολίγοις, το Ιράν έχει σοβαρές πιθανότητες να κερδίσει τον πρώτο πόλεμο.
Δεύτερος πόλεμος: Τα ερείπια
Ο πραγματικά δύσκολος πόλεμος, ο δεύτερος, αρχίζει ακριβώς σε αυτό το σημείο, και είναι εκείνος τον οποίο το Ιράν είναι πολύ λιγότερο προετοιμασμένο να κερδίσει. Η σοβαρή οικονομική και κοινωνική κρίση που αναμένεται να ακολουθήσει την καταστροφή των υποδομών συνοδεύεται από την προοπτική μιας σοβαρής πολιτικής κρίσης και μιας νέας κινητοποίησης στους δρόμους. Αξίζει να θυμηθούμε ότι το αίσθημα ενότητας που δημιούργησε ο Πόλεμος των Δώδεκα Ημερών δεν εμπόδισε το κόστος του πολέμου να μετατραπεί στις διαδηλώσεις του τέλους Δεκεμβρίου, οι οποίες άρχισαν όταν οι έμποροι στο παζάρι της Τεχεράνης έκλεισαν τα καταστήματά τους λόγω της κατάρρευσης του ριάλ και εξαπλώθηκαν γρήγορα σε ολόκληρη τη χώρα. Καθώς η σημερινή καταστροφή είναι πολύ μεγαλύτερης κλίμακας, ο αντίστοιχος κίνδυνος αυξάνεται αναλόγως.
Η ηγεσία του Ιράν φαίνεται να το αντιλαμβάνεται. Δείχνει να προσπαθεί να μετατρέψει κάθε παραχώρηση που μπορεί να αποσπάσει, με πρώτη εκείνη που αφορά τα Στενά του Ορμούζ, στους πόρους που απαιτούνται για την ανοικοδόμηση της χώρας. Η Τεχεράνη έχει ήδη δώσει το στίγμα ότι αναμένει αποζημίωση για τις ζημιές και έχει διατυπώσει την ιδέα χρηματοδότησης της ανοικοδόμησης μέσω τέλους στην κυκλοφορία που διέρχεται από τα στενά. Καθώς χρειάζεται σημαντικά κεφάλαια, είναι απίθανο να εγκαταλείψει εύκολα τον έλεγχο του Ορμούζ. Ωστόσο, ακόμη και αν βρεθούν τα χρήματα, η αποκατάσταση της καταστροφής υπό τη σκιά των κυρώσεων θα είναι εξαιρετικά δύσκολη. Κρίσιμα εξαρτήματα, βιομηχανικές εισροές και ανταλλακτικά δεν μπορούν να εξασφαλιστούν γρήγορα, ενώ πολλά από αυτά δεν μπορούν να εξασφαλιστούν καθόλου χωρίς πρόσβαση σε δυτικούς προμηθευτές.
Στον βαθμό που αποτυπώνεται στις ανοιχτές πηγές, οι ζημιές είναι εκτεταμένες. Οι πετροχημικές εγκαταστάσεις του Ιράν, οι μονάδες σιδήρου και χάλυβα, η παραγωγή αλουμινίου, οι εγκαταστάσεις επεξεργασίας πετρελαίου και φυσικού αερίου, οι αποθήκες καυσίμων, ακόμη και οι σιδηρόδρομοι, οι γέφυρες και τα λιμάνια του έχουν υποστεί σοβαρές ζημιές. Οι επίσημες εκτιμήσεις τοποθετούν το κόστος του πολέμου σε εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια, ενώ η Κεντρική Τράπεζα του Ιράν φέρεται να έχει προειδοποιήσει ότι η ανοικοδόμηση θα μπορούσε να διαρκέσει περισσότερο από μία δεκαετία και ότι ο πληθωρισμός ενδέχεται να ανέλθει πολύ πάνω από τα σημερινά επίπεδα εάν συνεχιστούν οι ελλείψεις βιομηχανικών εισροών. Η αναπλήρωση αυτής της παραγωγικής δυναμικότητας δεν θα είναι ούτε γρήγορη ούτε φθηνή.
Εάν ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ υλοποιήσει την απειλή του, την οποία έχει επανειλημμένα αναβάλει, και πλήξει και τις υποδομές ηλεκτρικής ενέργειας του Ιράν, η εικόνα θα επιδεινωθεί πολύ περισσότερο. Η στοχοποίηση των σταθμών ηλεκτροπαραγωγής και του δικτύου που στηρίζουν τη ζωή των αμάχων θα είχε σοβαρές πρακτικές συνέπειες και θα έθετε ζητήματα συμβατότητας με το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο, το οποίο απαγορεύει επιθέσεις σε αντικείμενα απαραίτητα για την επιβίωση του άμαχου πληθυσμού.
Η πρακτική αλληλουχία είναι εύκολο να διαπιστωθεί. Τα νοσοκομεία θα έμεναν χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα και χωρίς δυνατότητα εξεύρεσης καυσίμων για τις γεννήτριές τους. Η αγροτική παραγωγή θα παρέλυε, καθώς δεν θα υπήρχε ντίζελ για τα τρακτέρ ούτε λίπασμα για τα χωράφια. Ακόμη και αν γινόταν η συγκομιδή, δεν θα υπήρχαν καύσιμα για τα φορτηγά που θα μετέφεραν τα προϊόντα ούτε άθικτοι δρόμοι για τη μεταφορά τους. Ακόμη και αν τα προϊόντα έφταναν στις πόλεις, η ψυκτική αλυσίδα θα διακοπτόταν λόγω έλλειψης ηλεκτρικού ρεύματος και τα προϊόντα θα αλλοιώνονταν. Ακόμη και ο μικρότερος επαγγελματίας δεν θα μπορούσε να εργαστεί· ένα κουρείο χωρίς ρεύμα ή ένα εστιατόριο χωρίς φυσικό αέριο δεν μπορεί να λειτουργήσει. Το πρόβλημα θα κάλυπτε κάθε κρίκο της καθημερινής ζωής, πέρα από τη βαριά βιομηχανία. Πρέπει να σημειωθεί ότι η κατάρρευση ολόκληρου του δικτύου δεν είναι υπόθεση λίγων πληγμάτων. Το σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας του Ιράν εκτείνεται σε μεγάλο αριθμό θερμικών σταθμών και χιλιάδες υποσταθμούς, οπότε η βύθιση ολόκληρης της χώρας στο σκοτάδι θα απαιτούσε μια παρατεταμένη εκστρατεία εκατοντάδων αεροπορικών εξόδων και όχι ένα μόνο αποφασιστικό πλήγμα.
Οι πρόσφατες εκκλήσεις του Ιρανού προέδρου Μασούντ Πεζεσκιάν προς τους επαγγελματίες και τους εμπόρους μπορούν να ερμηνευθούν ως αντανάκλαση αυτής της ανησυχίας. Μιλώντας στο Εμπορικό Επιμελητήριο της Τεχεράνης στις 27 Μαΐου, δήλωσε ότι το κύριο μέτωπο ήταν πλέον η οικονομία και κάλεσε τον ιδιωτικό τομέα να μην απολύσει τους εργαζομένους του. Ωστόσο, η εικόνα που αποτυπώνεται στις ανοιχτές πηγές είναι ήδη ζοφερή. Πολλές επιχειρήσεις, από εταιρείες τεχνολογίας μέχρι χαλυβουργίες, φέρονται να έχουν περικόψει θέσεις εργασίας και, σύμφωνα με ορισμένες αναφορές, εκατομμύρια εργαζόμενοι στον βιομηχανικό τομέα κινδυνεύουν.
Επιπλέον, όλα αυτά συσσωρεύονται πάνω σε προβλήματα που προϋπήρχαν του πολέμου. Τον περασμένο χειμώνα, το Ιράν αναγκάστηκε να κλείσει τα σχολεία του λόγω ελλείψεων στην παροχή φυσικού αερίου. Καθ’ όλη τη διάρκεια του καλοκαιριού, οι δημόσιοι φορείς δεν μπορούσαν να λειτουργήσουν με πλήρη δυναμικότητα εξαιτίας των περιορισμών στην ηλεκτροδότηση, ενώ ορισμένα εργοστάσια σταμάτησαν την παραγωγή και απέλυσαν εργαζομένους λόγω έλλειψης ρεύματος. Ο πόλεμος ήρθε να προστεθεί σε αυτή τη χρόνια αδυναμία και να την οξύνει. Αν και το Ιράν προσπαθεί να λάβει προληπτικά μέτρα, τα περιθώρια ελιγμών του φαίνεται να στενεύουν μέρα με τη μέρα.
Και ο ισραηλινός μηχανισμός ασφαλείας φαίνεται να αποδέχεται ότι δεν θα υπάρξει αλλαγή καθεστώτος βραχυπρόθεσμα, παρότι ερμηνεύει τις διαρθρωτικές δυσκολίες που αντιμετωπίζει το Ιράν ως παράθυρο ευκαιρίας. Αυτό υποδηλώνει ότι, ακόμη και αν ο πόλεμος λήξει επίσημα, οι απόπειρες δολοφονίας και δολιοφθοράς που αποσκοπούν στη χειραγώγηση της πολιτικής ισορροπίας της χώρας ενδέχεται να συνεχιστούν. Για όλους αυτούς τους λόγους, η πραγματική δοκιμασία για το Ιράν θα αρχίσει μετά την άρση της πολιορκίας, και όχι με την αποτυχία πτώσης του φρουρίου. Ο δεύτερος πόλεμος θα είναι μεγαλύτερης διάρκειας και πολύ πιο καθοριστικός από τον πρώτο.
Το άρθρο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στην Daily Sabah στις 3 Ιουνίου 2026.