Το Ιράν κάνει τα στραβά μάτια στο PKK για να αναχαιτίσει την Τουρκία, αξιοποιώντας την περιφερειακή του επιρροή, ενώ παράλληλα σταθμίζει τις ανησυχίες για την εσωτερική ασφάλεια
Οι σχέσεις Ιράν–PKK ανάγονται στα τέλη της δεκαετίας του 1980. Η Τουρκία έχει εκφράσει σοβαρές ανησυχίες για αυτές τις σχέσεις, που εντάθηκαν ιδιαίτερα τη δεκαετία του 1990, και έχει προειδοποιήσει επανειλημμένα το Ιράν. Εκείνα τα χρόνια δημοσιεύθηκαν πολλά πρωτοσέλιδα και αναλύσεις για την υποστήριξη του Ιράν προς το PKK. Οι τουρκικές αρχές παρουσίασαν σε Ιρανούς αξιωματούχους εκτενή στοιχεία για την ιρανική υποστήριξη προς το PKK, όμως οι Ιρανοί απέρριψαν το σύνολο του τεκμηριωτικού υλικού.
Το 1997, η Τουρκία εξαπέλυσε εκτεταμένη διασυνοριακή επιχείρηση κατά της οργάνωσης, κατά τη διάρκεια της οποίας καταρρίφθηκε ένα τουρκικό ελικόπτερο. Ο τότε γενικός γραμματέας του Γενικού Επιτελείου, Ερόλ Οζκασνάκ, ανακοίνωσε ότι δύο ελικόπτερα είχαν πληγεί από ρωσικής κατασκευής πυραύλους SA-7B που εκτόξευσε το PKK, και ότι οι πύραυλοι είχαν προέλθει από την Αρμενία και είχαν μεταφερθεί στην περιοχή μέσω του Ιράν. Την επομένη αυτής της ανακοίνωσης, οι εφημερίδες επικαλέστηκαν έκθεση των τουρκικών υπηρεσιών πληροφοριών που υποστήριζε: «Το PKK εγκαθιστά βάσεις κατά μήκος των συνόρων Τουρκίας–Ιράν εδώ και πέντε χρόνια. Ιρανικά ελικόπτερα μεταφέρουν τραυματισμένους μαχητές του PKK σε νοσοκομεία στο Ιράν». Όταν η Τουρκία άρχισε να διατυπώνει απειλές πολέμου, ο Ιρανός υφυπουργός Εξωτερικών Αλαεντίν Μπορουτζερντί επισκέφθηκε την Άγκυρα στις 9–10 Ιουλίου 1997, για να μεταφέρει το μήνυμα του προέδρου Ακμπάρ Χασεμί Ραφσαντζανί, με στόχο να καθησυχάσει την Άγκυρα και να εξηγήσει ότι το Ιράν δεν υποστήριζε το PKK, σε αντίθεση με τους ισχυρισμούς της.
Με την είσοδο στη δεκαετία του 2000, οι σχέσεις Τουρκίας–Ιράν άρχισαν να εξομαλύνονται και οι σχέσεις PKK–Ιράν έπαψαν να βρίσκονται στην ημερήσια διάταξη. Ωστόσο, με τον συριακό εμφύλιο πόλεμο, η κατάσταση αυτή άρχισε να αλλάζει και το Ιράν άρχισε εκ νέου να ενισχύει τους δεσμούς του με το YPG, τον συριακό κλάδο του PKK. Οι σχέσεις αυτές εξελίχθηκαν τελικά σε στρατηγική εταιρική σχέση. Το καθεστώς του Μπασάρ αλ Άσαντ άνοιξε τον δρόμο για το YPG, τον συριακό κλάδο του PKK που υποστηριζόταν από δυτικές δυνάμεις, και κινήθηκε προς τον διαμοιρασμό της εξουσίας μαζί του. Καθώς το PKK/YPG άρχισε να διοικεί την ανατολική Συρία, οι σχέσεις Ιράν–PKK πέρασαν σε άλλο επίπεδο.
Διαφορετική οπτική
Πέρυσι, ο υπουργός Άμυνας Γιασάρ Γκιουλέρ, σε συνέντευξη Τύπου στις 2 Μαΐου, επέκρινε τη στάση του Ιράν απέναντι στο PKK, δηλώνοντας: «Μιλάμε με τους Ιρανούς φίλους μας: “Κοίτα, αδελφέ, πέρασαν από αυτό το σημείο, πήγαν εκεί, τους παρακολουθούμε. Μπορούμε να τους δούμε από τα μη επανδρωμένα και τα οπλισμένα μη επανδρωμένα αεροσκάφη”. Οι Ιρανοί φίλοι μας απαντούν: “Κοιτάξαμε εκεί και δεν υπάρχει κανείς”. Δεν είναι ευχάριστη αυτή η προσέγγιση. Φυσικά και μας ενοχλεί». Η δημόσια δήλωση του υπουργού μάς θυμίζει τη δεκαετία του 1990.
Γιατί, λοιπόν, το Ιράν διατηρεί εκτεταμένες σχέσεις με το PKK, παρότι αντιμετωπίζει και το ίδιο αποσχιστικές απειλές; Θα περίμενε κανείς ότι μια χώρα που υποφέρει από την τρομοκρατία και αντιμετωπίζει αποσχιστικά κινήματα, όπως η Τουρκία, θα υιοθετούσε παρόμοια θέση και θα προσέγγιζε ανάλογα τα γεγονότα. Ωστόσο, πίσω από τη στάση του Ιράν υπάρχουν άλλοι λόγοι.
Πρώτον, οι προσεγγίσεις του Ιράν και της Τουρκίας απέναντι στις τρομοκρατικές οργανώσεις απορρέουν από θεμελιώδεις διαφορές στις κρατικές τους δομές και προτεραιότητες. Η Τουρκία, εκ φύσεως, πρέπει να προσανατολίζεται στο εμπόριο και να ακολουθεί πολιτική που δίνει αξία στην ενσωμάτωση στο διεθνές σύστημα. Γι’ αυτό, η σταθερότητα στις γειτονικές της χώρες έχει στρατηγική σημασία για την Άγκυρα. Για τον ίδιο λόγο, η Τουρκία προτιμά να βλέπει ισχυρές κεντρικές κυβερνήσεις παρά μη κρατικούς δρώντες. Ακόμη και όταν ένας μη κρατικός δρών έχει εδραιωθεί μέσα σε ένα κράτος, η Τουρκία επιθυμεί να τον βλέπει ενσωματωμένο με κάποιον τρόπο στην κεντρική κυβέρνηση και τον κατακερματισμό στο εσωτερικό της χώρας να περιορίζεται στο ελάχιστο.
Το Ιράν υιοθετεί μια πιο απομονωμένη προσέγγιση, με επίκεντρο την ασφάλεια. Πάνω απ’ όλα, βασίζεται στους ενεργειακούς του πόρους και στη γεωπολιτική του σημασία. Το Ιράν έχει νομιμοποιήσει τις σχέσεις με μη κρατικούς δρώντες σε συνταγματικό επίπεδο και έχει διαμορφώσει νομική βάση για τέτοιες ομάδες υπό την αρχή της «συμπαράστασης στους καταπιεσμένους». Η σχέση του Ιράν με τους μη κρατικούς δρώντες αποτελεί μέρος μιας συστηματικής στρατηγικής που ανάγεται στην επανάσταση. Μέσω αυτής της στρατηγικής προσπαθεί να νομιμοποιήσει την παρουσία του στην περιοχή και στον κόσμο. Επιχειρεί να ενισχύσει την παρουσία του στη Μέση Ανατολή και στις μουσουλμανικές χώρες προβάλλοντας ότι αντιτάσσεται στο Ισραήλ, και στην Αφρική και στη Νότια Αμερική προβάλλοντας ότι αντιτάσσεται στον ιμπεριαλισμό. Εντοπίζει τις ανάγκες αυτών των οργανώσεων και κρατών, καταρτίζει ανάλογες προτάσεις και προσπαθεί να ενισχύσει και να ελέγξει τις σχέσεις του με αυτές τις μη κρατικές οργανώσεις. Έτσι αποκτά μέσα με τα οποία μπορεί να επηρεάζει άλλες χώρες και την περιοχή.
Επομένως, ενώ το Ιράν θεωρεί στρατηγικό ζήτημα την άντληση οφέλους από τον κατακερματισμό, η Τουρκία θέλει να βλέπει σταθερές διοικήσεις με ισχυρές κεντρικές κυβερνήσεις. Αυτό αναδεικνύει τη διαφορά στην οπτική τους.
Το PKK ως εργαλείο
Το Ιράν αντιμετωπίζει με παρόμοιο τρόπο και τις σχέσεις με το PKK, καθώς δεν διαθέτει εργαλείο που να μπορεί να επηρεάζει άμεσα το τουρκικό έδαφος. Ορισμένοι σύλλογοι και ιδρύματα που συνδέονται με το Ιράν δεν μπορούν να υπερβούν τις δραστηριότητες προπαγάνδας, ενώ τη διοίκησή τους ασκούν ταξιαρχίες συνδεδεμένες με το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (RGC). Το PKK, ωστόσο, ως οργάνωση που βρίσκεται εδώ και πολλά χρόνια σε ενεργή ένοπλη σύγκρουση με την Τουρκία, έχει ιδιαίτερη σημασία για το Ιράν. Το Ιράν προσπαθεί να ασκήσει πίεση στην Τουρκία, παρέχοντας στο PKK ελευθερία κινήσεων εντός των συνόρων του, στη Σουλεϊμανίγια, όπου η επιρροή του είναι μεγάλη, και στην ιρανική πλευρά του Καντίλ. Μέσω αυτού επιδιώκει να στρέψει τις περιφερειακές ισορροπίες προς όφελός του και να διατηρήσει ισχυρό μοχλό πίεσης απέναντι στην Τουρκία και στο Δημοκρατικό Κόμμα του Κουρδιστάν (KDP) στο Ιράκ. Με άλλα λόγια, μέσω του PKK, το Ιράν προσπαθεί να πιέσει το KDP και να δημιουργήσει χώρο για το ίδιο στον περιφερειακό ανταγωνισμό, εμποδίζοντας τις περιφερειακές στρατηγικές της Τουρκίας. Κάνοντας τα στραβά μάτια στις δραστηριότητές τους, επιδιώκει να μετριάσει τις επιπτώσεις των κυρώσεων και να υποστηρίξει την οργάνωση, επιτρέποντάς της να εξασφαλίζει τη δική της χρηματοδότηση.
Ως αντάλλαγμα για όλη αυτή την υποστήριξη, το PKK και ο ιρανικός του κλάδος PJAK δεν ασκούν καμία δραστηριότητα μέσα στο Ιράν και καταστέλλουν άλλες αποσχιστικές κουρδικές ομάδες που στρέφονται κατά του ιρανικού κράτους. Μάλιστα, κατά τις διαδηλώσεις για τη Μαχσά Αμινί, το PJAK ανακοίνωσε ότι το Ιράν δεν έπρεπε να διαμελιστεί, δηλώνοντας ότι αυτό αποτελούσε σχέδιο των ιμπεριαλιστών. Έτσι, μέσω αυτής της υποστήριξης, το Ιράν διασφαλίζει την εσωτερική του ασφάλεια. Στη Συρία, ιδιαίτερα πριν από την αλλαγή καθεστώτος, το PKK/YPG παρείχε στο Ιράν δυνατότητες υλικοτεχνικής υποστήριξης. Υποστήριζε το Ιράν στις γραμμές υλικοτεχνικής υποστήριξης που του επέτρεπαν να φθάνει στη Λατάκεια και στη Βηρυτό.
Μετά την αλλαγή καθεστώτος στη Συρία, το Ιράν έχασε μια σημαντική περιοχή. Αυτό εξόργισε τις ιρανικές ελίτ σε τέτοιο βαθμό, ώστε αναλυτές στην τηλεόραση άρχισαν να υποστηρίζουν ανοιχτά μια συμμαχία με το PKK εναντίον της Τουρκίας. Παρομοίως, πέρα από τα βαριά πλήγματα που δέχθηκαν οι δυνάμεις δι’ αντιπροσώπων του Ιράν τον τελευταίο χρόνο, η αλλαγή καθεστώτος στη Συρία κατέστησε το PKK/YPG σημαντικότερο στα μάτια του Ιράν. Το Ιράν επιδιώκει συνεργασία με το PKK/YPG για να αυξήσει την επιρροή του στη Συρία. Πράγματι, πρόσφατα εμφανίστηκαν αναφορές για προσπάθειες του Ιράν να προμηθεύσει όπλα και μη επανδρωμένα αεροσκάφη στο PKK/YPG. Το Ιράν, που προσπαθούσε να πραγματοποιήσει παραδόσεις στην οργάνωση μέσω του Ταλ Ταμρ και του Τισρίν, απέτυχε επανειλημμένα εξαιτίας εύστοχων πληγμάτων του τουρκικού πυροβολικού.
Από την άλλη πλευρά, μετά τον ύποπτο θάνατο του Ιρανού προέδρου Εμπραχίμ Ραϊσί και τη δολοφονία του επικεφαλής της Χαμάς Ισμαήλ Χανίγια, το Ιράν έστρεψε την προσοχή του στις εσωτερικές ευπάθειες και ανησυχεί πλέον περισσότερο για ενδεχόμενα ζητήματα ασφάλειας στο εσωτερικό παρά για τις περιφερειακές πολιτικές. Η Τουρκία, ως σημαντικός γείτονας του Ιράν, έχει στρατηγική σημασία σε πολλούς τομείς. Συνεπώς, μπορεί να ειπωθεί ότι το Ιράν θα συνεχίσει τις σχέσεις του με το PKK/YPG σε επίπεδο που δεν θα το φέρνει σε άμεση αντιπαράθεση με την Τουρκία, χωρίς όμως να τις διακόψει εντελώς.
Το άρθρο αυτό δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στην εφημερίδα Daily Sabah στις 31 Ιανουαρίου 2025
Σύνδεσμος: https://www.dailysabah.com/opinion/op-ed/what-is-iran-seeking-in-its-cooperation-with-pkk