Οι μεγάλες απώλειες που υφίσταται το Ιράν στη Συρία και η αποδυνάμωση του «Άξονα της Αντίστασης» και της περιφερειακής του επιρροής δεν γίνονται δεκτές θετικά από την ιρανική κοινή γνώμη
Η ταχεία αλλαγή καθεστώτος στη Συρία προκάλεσε μεγάλο σοκ στο Ιράν. Τόσο τα ιρανικά μέσα ενημέρωσης όσο και οι αξιωματούχοι, ρητά ή έμμεσα, θεωρούσαν την Τουρκία υπεύθυνη για τη διαδικασία και τόνιζαν συστηματικά τον ρόλο της Τουρκίας στην κίνηση αυτή. Στην αρχική φάση των συγκρούσεων, οι ιρανικές αρχές και τα μέσα ενημέρωσης χαρακτήριζαν γενικά την κατάσταση ως «κίνημα τακφιριστών τρομοκρατών» και την παρουσίαζαν έτσι στην κοινή γνώμη. Σύμφωνα με αυτή την οπτική, οι εν λόγω «τρομοκρατικές ομάδες» διεξήγαν τον αγώνα εναντίον του Ιράν και της «αντίστασης» σε ένα ακόμη μέτωπο, με ισραηλινή και αμερικανική υποστήριξη. Ως εκ τούτου, η Τουρκία έκανε «λάθος», πέφτοντας στην «παγίδα» της υποστήριξης αυτών των ομάδων.
Ο Μοχαμάντ Μπαγκέρ Γαλιμπάφ, εξέχουσα συντηρητική προσωπικότητα και πρόεδρος της Ισλαμικής Συμβουλευτικής Συνέλευσης, δήλωσε: «Οι κινήσεις νέων τρομοκρατικών-τακφιριστικών ομάδων αποτελούν μέρος του σχεδίου της Αμερικής και του παράνομου σιωνιστικού καθεστώτος. Οι γείτονες της Συρίας πρέπει να παραμείνουν σε εγρήγορση και να μην πέσουν στην παγίδα των σχεδίων τους. Η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν και ο άξονας της αντίστασης θα συνεχίσουν να υποστηρίζουν το συριακό κράτος και τον λαό του απέναντι σε μια νέα συνωμοσία, όπως και στο παρελθόν, μετά τη νίκη επί του σιωνιστικού καθεστώτος». Συνοπτικά, πριν από την πτώση της Δαμασκού, οι Ιρανοί αξιωματούχοι επιδίωκαν να ασκήσουν ενεργή διπλωματία και να διερευνήσουν πιθανή υποστήριξη, χωρίς να έλθουν σε άμεση αντιπαράθεση με την Τουρκία μέσω κατηγοριών.
Η κατάσταση αυτή άλλαξε μετά την πτώση της Δαμασκού και την εγκαθίδρυση της νέας διοίκησης στη Συρία. Τα ιρανικά μέσα ενημέρωσης άρχισαν να δημοσιεύουν πρωτοσέλιδα και άρθρα γνώμης εναντίον της Τουρκίας σχεδόν καθημερινά. Τα πάντα, από τις τουρκικές τηλεοπτικές σειρές έως τις οικονομικές δραστηριότητες της Τουρκίας, εξετάζονταν εξονυχιστικά από τα ιρανικά μέσα και συνδέονταν με κάποιον τρόπο με τη Συρία. Αναδύθηκε η άποψη ότι η επόμενη κίνηση της Τουρκίας θα στρεφόταν προς τον Καύκασο, με άρθρα που υπογράμμιζαν την ανάγκη να δοθεί προσοχή στα μελλοντικά βήματα της Τουρκίας και να διατηρηθεί σταθερή στάση στο ζήτημα του διαδρόμου του Ζανγκεζούρ.
Η ευθύνη για την ήττα
Σύμφωνα με το Ιράν, στην κατάσταση στη Δαμασκό συνέβαλε και η απόσταση που είχε αρχίσει να κρατά από τους Ιρανούς ο πρώην ηγέτης του συριακού καθεστώτος, Μπασάρ αλ Άσαντ. Ο Άσαντ είχε εμφανώς προσπαθήσει να αποστασιοποιηθεί από το Ιράν και να ενεργεί ανεξάρτητα, ιδίως από τον Μάιο και μετά. Τρεις ημέρες πριν από τον θάνατο του Εμπραχίμ Ραϊσί, η Συρία υπέγραψε, στην 33η Σύνοδο Κορυφής του Αραβικού Συνδέσμου στο Μπαχρέιν, διακήρυξη που υποστήριζε τις αξιώσεις κυριαρχίας των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων επί τριών νησιών στον Περσικό Κόλπο: της Μεγάλης Τουνμπ, της Μικρής Τουνμπ και του Αμπού Μούσα. Η κίνηση αυτή προκάλεσε αντίδραση στο Ιράν, τον επί χρόνια σύμμαχο της Συρίας, και χαρακτηρίστηκε από τα ιρανικά μέσα ενημέρωσης ως «πισώπλατο μαχαίρωμα». Παρομοίως, σε αντίθεση με άλλους ηγέτες «ομάδων της αντίστασης», ο Άσαντ δεν ταξίδεψε αμέσως στην Τεχεράνη για να εκφράσει συλλυπητήρια μετά τον θάνατο του Εμπραχίμ Ραϊσί, αλλά πραγματοποίησε την επίσκεψη μόλις περίπου 10 ημέρες μετά το συμβάν. Και αυτό έγινε αντικείμενο ιρανικής κριτικής.
Ο ηγέτης της Χεζμπολάχ Χασάν Νασράλα, σε δηλώσεις του μετά τις δολοφονίες του επικεφαλής της Χαμάς Ισμαήλ Χανίγια και του στρατιωτικού διοικητή της Χεζμπολάχ Φουάντ Σουκρ, παρέλειψε χαρακτηριστικά το όνομα του Άσαντ όταν απαριθμούσε τους ηγέτες της αντίστασης, αγνοώντας τον ουσιαστικά. Επιπλέον, σύμφωνα με αναφορές σε ανοιχτές πηγές, φέρεται να αποκαλύφθηκε ότι η σύμβουλος του Άσαντ, Λούνα αλ Σιμπλ, διεξήγε κατασκοπευτική δραστηριότητα κατά του Ιράν, ενώ πρακτικά συναντήσεων φέρονται να είχαν διαρρεύσει στο Ισραήλ μέσω της Γαλλίας. Αναφέρθηκε ότι η αλ Σιμπλ πέθανε σε ύποπτο τροχαίο δυστύχημα τον Ιούλιο του 2024. Ο αδελφός της, Μουλχέμ αλ Σιμπλ, είχε τεθεί υπό κράτηση στη Δαμασκό μία εβδομάδα νωρίτερα.
Συνοπτικά, η ένταση ανάμεσα στο Ιράν και στη διοίκηση της Δαμασκού είχε γίνει ευρέως γνωστή. Πράγματι, μετά το τέλος του καθεστώτος Άσαντ, τα ιρανικά μέσα ενημέρωσης έγραφαν συχνά ότι ο Ανώτατος Ηγέτης του Ιράν Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ είχε προειδοποιήσει τον Άσαντ έξι μήνες νωρίτερα, ότι οι προειδοποιήσεις αγνοήθηκαν και ότι οι συνέπειες αυτές θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί αν οι προειδοποιήσεις είχαν εισακουστεί. Οι Ιρανοί επέκριναν επίσης τον Άσαντ για τη σκληρή στάση του απέναντι στον λαό του και για την έλλειψη ευελιξίας του. Πληροφορίες από το πεδίο επιβεβαιώνουν ότι οι στρατιώτες του καθεστώτος Άσαντ αντιπαθούσαν τις ιρανικές πολιτοφυλακές.
Αλλαγή καθεστώτος
Η σημασία της Συρίας για το Ιράν έχει αναλυθεί εκτενώς τα τελευταία 13 χρόνια. Οι στενές σχέσεις που υπήρχαν από την εποχή του Χάφεζ αλ Άσαντ είχαν αναβαθμιστεί ακόμη περισσότερο με την Αραβική Άνοιξη. Εκτός από τη Δύναμη Κουντς του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, ομάδες πολιτοφυλακών συνδεδεμένες με το Ιράν, όπως η Φατεμιγιούν, η Ζεϊναμπιγιούν και η Χεζμπολάχ, είχαν δραστηριοποιηθεί ενεργά στο πεδίο για να υποστηρίξουν το καθεστώς Άσαντ. Ως αποτέλεσμα, ο Άσαντ κατάφερε να εδραιώσει εκ νέου την εξουσία του τη στιγμή που ήταν έτοιμος να τη χάσει. Έτσι, τόσο μέσω των πολιτοφυλακών της Χεζμπολάχ όσο και μέσω της παρουσίας του στη Συρία, το Ιράν είχε δημιουργήσει χερσαίο σύνορο με το Ισραήλ. Αυτό ήταν ένας από τους παράγοντες που ενίσχυαν τη θέση του Ιράν ως προς την αποτροπή.
Επιπλέον, το δίκτυο υλικοτεχνικής υποστήριξης κατά μήκος της γραμμής Ιράν–Ιράκ–Συρίας–Λιβάνου ήταν ζωτικής σημασίας για το Ιράν. Μέσω αυτών των δικτύων, το Ιράν μπορούσε να φθάνει απευθείας στη Χεζμπολάχ. Η Χεζμπολάχ, που είχε πληγεί σοβαρά από τις πρόσφατες επιθέσεις, χρειαζόταν την υλικοτεχνική υποστήριξη μέσω αυτών των γραμμών περισσότερο από ποτέ. Οι περιοχές υπό τον έλεγχο του YPG, του συριακού κλάδου του PKK, κατά μήκος αυτών των οδών οδήγησαν επίσης στην ανάπτυξη στενών σχέσεων μεταξύ του PKK/YPG και του Ιράν. Ενώ το PKK/YPG παρείχε στο Ιράν ορισμένες διευκολύνσεις μέσω αυτών των οδών, το Ιράν διευκόλυνε τις διασυνοριακές μετακινήσεις μαχητών του PKK από την Τουρκία προς το Ιράν και προς το ιρακινό έδαφος, ιδιαίτερα στη Σουλεϊμανίγια.
Με την παρουσία του στον Λίβανο και στη Συρία, το Ιράν αποτελούσε παράγοντα στην Ανατολική Μεσόγειο, όμως αυτή η κατάσταση έχει πλέον αλλάξει. Επιπλέον, η πρόσβαση στη Μεσόγειο εξυπηρετούσε τις προσπάθειες του Ιράν να υποστηρίξει τους συμμάχους του στον αραβικό κόσμο και να ενισχύσει τον ρόλο του ως περιφερειακού ηγέτη. Ακόμη, η πρόσβαση στη Μεσόγειο αποτελούσε μέρος της ολοκλήρωσης της στρατηγικής του «Σιιτικού Ημισελήνου» του Ιράν.
Μετά τις επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου, την αποτυχία του Ιράν και των ομάδων του λεγόμενου άξονα της αντίστασης να παράσχουν την υποσχεθείσα υποστήριξη στη Γάζα απέναντι στο Ισραήλ, την επιθυμία της Χεζμπολάχ να αποφύγει την άμεση σύγκρουση παρά τα πολλαπλά στρατηγικά πλήγματα που υπέστη, συμπεριλαμβανομένου του θανάτου του Νασράλα, και, τέλος, την ταχεία περιέλευση της Συρίας στον έλεγχο της αντιπολίτευσης, η έννοια που το Ιράν προσπάθησε να διαμορφώσει ως «Άξονα της Αντίστασης» τέθηκε υπό συζήτηση στο Ιράν. Η επί χρόνια οικονομική βοήθεια προς τη Συρία βρέθηκε ιδιαίτερα στο επίκεντρο της κριτικής.
Οι συζητήσεις επεκτάθηκαν σε κάθε βήμα δημόσιου διαλόγου, από τις εφημερίδες έως τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και από την τηλεόραση έως το Κοινοβούλιο. Επικρίσεις που προηγουμένως περιορίζονταν στην αντιπολίτευση άρχισαν να ακούγονται από όλα τα κοινωνικά στρώματα. Ένας από τους βασικούς λόγους αυτών των επικρίσεων είναι ότι η χώρα, ενώ βρίσκεται σε τέτοια φτώχεια και δυσκολία και, από την άλλη, διαθέτει τόσο σημαντική γεωγραφική θέση και τεράστιους ενεργειακούς πόρους, δεν μπορεί ούτε ηλεκτρικό ρεύμα να εξασφαλίσει στα σπίτια. Ωστόσο, μετά τις πρόσφατες εξελίξεις, επικρίσεις για το ζήτημα αυτό άρχισαν να προέρχονται ακόμη και από το συντηρητικό τμήμα της κοινωνίας που στηρίζει το καθεστώς. Η κατάσταση αυτή δείχνει πόσο έχει βαθύνει η κρίση εμπιστοσύνης προς την ιρανική διοίκηση.
Η αντίδραση της διοίκησης ήταν σκληρή. Σε κάθε ευκαιρία, ο Χαμενεΐ κατήγγελλε τις επικρίσεις που σκορπούσαν φόβο και απόγνωση στον λαό, λέγοντας ότι η αντίσταση δεν θα τελείωνε, ότι ήταν πνεύμα και σκέψη, και καλούσε τις αρχές να κινήσουν νομικές διαδικασίες κατά των επικριτών. Συνοπτικά, με όλα αυτά τα γεγονότα, το αφήγημα του Ιράν περί «περιφερειακής ηγεσίας» και «αντίστασης» έχει υποστεί ζημιά. Το αφήγημα αυτό, μία από τις πηγές νομιμοποίησης του καθεστώτος, έχει αποδυναμωθεί.
Ως αποτέλεσμα της αλλαγής καθεστώτος στη Συρία, το Ιράν υπέστη τέσσερις μεγάλες στρατηγικές απώλειες: την απώλεια πρόσβασης στη Μεσόγειο, την απώλεια οδών υλικοτεχνικής υποστήριξης, την αλλαγή στην εξίσωση των σχέσεων με το PKK και τη σοβαρή ζημιά στην έννοια που διαμόρφωσε ως «Άξονα της Αντίστασης», χάνοντας σε μεγάλο βαθμό το ψυχολογικό του πλεονέκτημα.
Οι δεσμοί με την αντίσταση
Τις πρώτες ημέρες μετά τη δολοφονία του Νασράλα, το Ιράν προσπάθησε να τονίσει ότι «η Χεζμπολάχ δεν μπορεί να καταστραφεί, παρά τα πλήγματα που δέχεται», προβάλλοντας το σύνθημα «Η Χεζμπολάχ ζει». Μετά το ζήτημα της Συρίας, ο Χαμενεΐ είπε ότι το Ιράν δεν ήταν δύναμη που ενεργεί για λογαριασμό άλλων και ότι η αντίσταση ήταν ιδέα. Στην πραγματικότητα, ο Χαμενεΐ διαχωρίζει διαρκώς τις έννοιες της δύναμης που ενεργεί για λογαριασμό άλλων και της αντίστασης, παρουσιάζοντας έτσι την αντίσταση ως ιδεολογία και ιδέα και απομακρύνοντάς την από τους οργανικούς της δεσμούς με το Ιράν. Με αυτόν τον τρόπο, οι ήττες που σημειώνονται δεν γίνονται ήττες του Ιράν και των δυνάμεων που δρουν για λογαριασμό του. Αφού η αντίσταση είναι ήδη μια ιδέα, κατά τους Ιρανούς δεν πεθαίνει. Ωστόσο, είναι γεγονός ότι υπάρχει σοβαρή πτώση του ηθικού.
Ο Χαμενεΐ αναφέρθηκε επίσης στους νέους της Συρίας σε δύο διαφορετικές ομιλίες του, λέγοντας ότι θα άλλαζαν τη σημερινή κατάσταση. Αυτά τα λόγια αποτελούν την πιο ξεκάθαρη ένδειξη ότι το Ιράν δεν έχει εγκαταλείψει το συριακό πεδίο και τους στόχους του. Πράγματι, αφού επιβεβαιώθηκε η νίκη της αντιπολίτευσης, ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί δήλωσε ότι θα συνομιλούσαν με «νόμιμους αντιπάλους». Αν συνδυαστούν αυτές οι δηλώσεις με εκείνες άλλων Ιρανών αξιωματούχων, γίνεται φανερό ότι το Ιράν θέλει να διατηρήσει ανοιχτούς διαύλους διαλόγου με τη νέα Συρία. Είναι πιθανό στο μέλλον να αναζητήσει τρόπους συνεργασίας με τη νέα κυβέρνηση και ενδεχομένως να προσπαθήσει να κερδίσει έδαφος, επιχειρώντας να αναλάβει ενεργό ρόλο στη διαδικασία ανοικοδόμησης της Συρίας. Έτσι, μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα, το Ιράν θα επιδιώξει μια Συρία μέσω της οποίας θα μπορεί με κάποιον τρόπο να φθάνει στον Λίβανο, αντί για μια εχθρική Συρία με την οποία δεν θα έχει καμία επαφή.
Το άρθρο αυτό δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στην εφημερίδα Daily Sabah στις 28 Δεκεμβρίου 2024
Σύνδεσμος: https://www.dailysabah.com/opinion/op-ed/irans-strategic-setbacks-and-rhetoric-in-syria