ایران برای مقابله با ترکیه از فعالیت‌های پ‌ک‌ک چشم می‌پوشد و با در نظر گرفتن هم‌زمان ملاحظات امنیت داخلی، از نفوذ منطقه‌ای خود بهره می‌گیرد.
روابط ایران و پ‌ک‌ک به اواخر دهه ۱۹۸۰ بازمی‌گردد. ترکیه درباره این روابط که به‌ویژه در دهه ۱۹۹۰ شدت گرفت، نگرانی‌های جدی ابراز کرده و بارها به ایران هشدار داده است. در آن سال‌ها، تیترها و تحلیل‌های متعددی درباره حمایت ایران از پ‌ک‌ک منتشر شد. مقام‌های ترکیه شواهد گسترده‌ای از حمایت ایران از پ‌ک‌ک را به مسئولان ایرانی ارائه کردند، اما ایرانیان همه اسناد را رد کردند.
در سال ۱۹۹۷، ترکیه عملیات برون‌مرزی گسترده‌ای علیه این سازمان آغاز کرد که در جریان آن یک بالگرد ترکیه سرنگون شد. ارول اوزکاسناک، دبیرکل وقت ستاد کل نیروهای مسلح، اعلام کرد که دو بالگرد با موشک‌های SA-۷B ساخت روسیه که پ‌ک‌ک شلیک کرده بود، هدف قرار گرفته‌اند؛ این موشک‌ها از ارمنستان تهیه و از مسیر ایران به منطقه منتقل شده بودند. روز بعد از این اعلام، روزنامه‌ها به گزارشی از یگان‌های اطلاعاتی ترکیه استناد کردند که مدعی بود: «پ‌ک‌ک پنج سال است که در امتداد مرز ترکیه و ایران پایگاه ایجاد می‌کند. بالگردهای ایرانی، نیروهای زخمی پ‌ک‌ک را به بیمارستان‌های ایران منتقل می‌کنند.» هنگامی که ترکیه تهدید به جنگ را آغاز کرد، علاءالدین بروجردی، معاون وزیر امور خارجه ایران، در ۹ و ۱۰ ژوئیه ۱۹۹۷ به آنکارا سفر کرد تا پیام اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس‌جمهور، را منتقل کند؛ هدف او اطمینان دادن به آنکارا و توضیح این بود که برخلاف ادعاهای ترکیه، ایران از پ‌ک‌ک حمایت نمی‌کند.
با ورود به دهه ۲۰۰۰، یخ روابط ترکیه و ایران آب شد و روابط پ‌ک‌ک و ایران از دستور کار خارج شد. اما با جنگ داخلی سوریه، این وضعیت شروع به تغییر کرد و ایران بار دیگر روابط خود را با ی‌پ‌گ، شاخه سوری پ‌ک‌ک، تقویت کرد. این روابط سرانجام به یک مشارکت راهبردی تبدیل شد. رژیم بشار اسد راه را برای ی‌پ‌گ، شاخه سوری پ‌ک‌ک که از حمایت قدرت‌های غربی برخوردار بود، باز کرد و به‌سوی تقسیم قدرت با آن رفت. با آغاز اداره شرق سوریه به دست پ‌ک‌ک/ی‌پ‌گ، روابط ایران و پ‌ک‌ک وارد سطح دیگری شد.
نگاهی متفاوت
سال گذشته، یاشار گولر، وزیر دفاع، در نشست خبری ۲ مه از موضع ایران در قبال پ‌ک‌ک انتقاد کرد و گفت: «با دوستان ایرانی‌مان صحبت می‌کنیم: “ببین برادر، از این نقطه عبور کردند، به آنجا رفتند و ما آنها را دنبال می‌کنیم. از طریق پهپادها و پهپادهای مسلح می‌توانیم آنها را ببینیم.” دوستان ایرانی‌مان پاسخ می‌دهند: “آنجا را بررسی کردیم و کسی نیست.” این رویکرد خوشایندی نیست. البته که ناراحتیم.» این اظهارنظر علنی وزیر، دهه ۱۹۹۰ را به یادمان می‌آورد.
پس چرا ایران با وجود روبه‌رو بودن با تهدیدهای جدایی‌طلبانه در داخل، روابط گسترده خود با پ‌ک‌ک را حفظ می‌کند؟ انتظار می‌رود کشوری که مانند ترکیه از تروریسم رنج می‌برد و با جنبش‌های جدایی‌طلب روبه‌روست، موضعی مشابه اتخاذ کند و بر همان اساس به رویدادها بنگرد. اما دلایل دیگری پشت موضع ایران قرار دارد.
نخست اینکه رویکردهای ایران و ترکیه به سازمان‌های تروریستی، از تفاوت‌های بنیادی در ساختار دولت و اولویت‌های آنها سرچشمه می‌گیرد. ترکیه به اقتضای ماهیت خود باید تجارت‌محور باشد و سیاستی را دنبال کند که برای ادغام در نظام بین‌المللی ارزش قائل است. ازاین‌رو، ثبات همسایگان برای آنکارا اهمیتی راهبردی دارد. به همین دلیل، ترکیه ترجیح می‌دهد به‌جای بازیگران غیردولتی، دولت‌های مرکزی قدرتمند ببیند. حتی هنگامی که یک بازیگر غیردولتی در داخل یک کشور تثبیت شده باشد، ترکیه می‌خواهد آن بازیگر به نحوی در دولت مرکزی ادغام شود و چندپارگی کشور به حداقل برسد.
ایران رویکردی منزوی‌تر و امنیت‌محورتر اتخاذ می‌کند. این کشور بیش از هر چیز بر منابع انرژی و اهمیت ژئوپلیتیکی خود تکیه دارد. ایران روابط با بازیگران غیردولتی را در سطح قانون اساسی مشروعیت بخشیده و با اصل «ایستادن در کنار مستضعفان»، زمینه حقوقی چنین گروه‌هایی را آماده کرده است. رابطه ایران با بازیگران غیردولتی، بخشی از راهبردی نظام‌مند است که به انقلاب بازمی‌گردد. ایران می‌کوشد از طریق این راهبرد، حضور خود در منطقه و جهان را مشروع جلوه دهد. با ادعای ایستادگی در برابر اسرائیل، در پی افزایش حضور خود در خاورمیانه و کشورهای مسلمان است و در آفریقا و آمریکای جنوبی نیز با ادعای مقابله با امپریالیسم همین هدف را دنبال می‌کند. نیازهای این سازمان‌ها و دولت‌ها را شناسایی می‌کند، متناسب با آنها پیشنهادهایی آماده می‌سازد و می‌کوشد روابط خود را با این سازمان‌های غیردولتی تقویت و کنترل کند. بدین‌ترتیب، ابزارهایی به دست می‌آورد که از طریق آنها می‌تواند بر دیگر کشورها و منطقه اثر بگذارد.
بنابراین، در حالی که ایران بهره‌برداری از چندپارگی را مسئله‌ای راهبردی می‌داند، ترکیه خواهان حکومت‌های باثبات با دولت‌های مرکزی قدرتمند است. این امر تفاوت دیدگاه‌های دو کشور را نشان می‌دهد.
پ‌ک‌ک به‌مثابه ابزار
ایران درباره روابط با پ‌ک‌ک نیز دیدگاهی مشابه دارد؛ زیرا فاقد ابزاری است که بتواند مستقیماً بر خاک ترکیه تأثیر بگذارد. برخی انجمن‌ها و بنیادهای وابسته به ایران نمی‌توانند فراتر از فعالیت تبلیغاتی بروند و مدیریت آنها به دست تیپ‌های وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی انجام می‌شود. اما پ‌ک‌ک، به‌عنوان سازمانی که سال‌هاست با ترکیه در درگیری مسلحانه فعال قرار دارد، برای ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. ایران با دادن آزادی حرکت به پ‌ک‌ک در داخل مرزهای خود، در سلیمانیه که نفوذش در آن بالاست و در بخش ایرانی قندیل، می‌کوشد ترکیه را زیر فشار بگذارد. هدف آن این است که موازنه‌های منطقه‌ای را به سود خود تغییر دهد و اهرم قدرتمندی علیه ترکیه و حزب دموکرات کردستان (KDP) در عراق حفظ کند. به عبارت دیگر، ایران از طریق پ‌ک‌ک می‌کوشد حزب دموکرات کردستان را زیر فشار بگذارد و با جلوگیری از پیشبرد راهبردهای منطقه‌ای ترکیه، برای خود در رقابت منطقه‌ای فضا باز کند. با چشم‌پوشی از فعالیت‌های این سازمان، می‌خواهد اثر تحریم‌ها را کاهش دهد و با اجازه دادن به سازمان برای تأمین منابع مالی خودش، از آن حمایت کند.
در برابر همه این حمایت‌ها، پ‌ک‌ک و شاخه ایرانی آن، پژاک، هیچ فعالیتی در داخل ایران انجام نمی‌دهند و دیگر گروه‌های جدایی‌طلب کردِ مخالف دولت ایران را سرکوب می‌کنند. در واقع، در جریان اعتراضات مهسا امینی، پژاک اعلام کرد که ایران نباید تجزیه شود و این را طرح امپریالیست‌ها خواند. بدین‌ترتیب، ایران از طریق این حمایت، امنیت داخلی خود را تأمین می‌کند. در سوریه، به‌ویژه پیش از تغییر رژیم، پ‌ک‌ک/ی‌پ‌گ امکانات تدارکاتی در اختیار ایران قرار می‌داد. این سازمان در مسیرهای تدارکاتی‌ای که دسترسی ایران به لاذقیه و بیروت را ممکن می‌کرد، به ایران کمک می‌کرد.
پس از تغییر رژیم در سوریه، ایران حوزه مهمی را از دست داد. این امر چنان نخبگان ایرانی را خشمگین کرد که تحلیلگران در تلویزیون آشکارا از اتحاد با پ‌ک‌ک علیه ترکیه دفاع کردند. همچنین، در کنار ضربات سنگینی که نیروهای نیابتی ایران در یک سال گذشته خورده‌اند، تغییر رژیم در سوریه اهمیت پ‌ک‌ک/ی‌پ‌گ را در نگاه ایران افزایش داده است. ایران برای افزایش نفوذ خود در سوریه در پی همکاری با پ‌ک‌ک/ی‌پ‌گ است. گزارش‌های اخیر نیز از تلاش ایران برای تأمین سلاح و پهپاد برای پ‌ک‌ک/ی‌پ‌گ خبر داده‌اند. ایران که می‌کوشد از مسیر تل‌تمر و تشرین به این سازمان محموله برساند، چندین بار به‌دلیل حملات دقیق توپخانه ترکیه ناکام مانده است.
از سوی دیگر، پس از مرگ مشکوک ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور ایران، و ترور اسماعیل هنیه، رئیس حماس، ایران تمرکز خود را به آسیب‌پذیری‌های داخلی معطوف کرده و اکنون بیش از سیاست‌های منطقه‌ای، نگران مسائل امنیتی احتمالی در جبهه داخلی است. ترکیه به‌عنوان همسایه مهم ایران، در حوزه‌های بسیاری اهمیت راهبردی دارد. بنابراین، می‌توان گفت ایران روابط خود با پ‌ک‌ک/ی‌پ‌گ را در سطحی ادامه خواهد داد که به رویارویی مستقیم با ترکیه نینجامد، اما آن روابط را نیز کاملاً قطع نخواهد کرد.
این مقاله نخستین بار در ۳۱ ژانویه ۲۰۲۵ در روزنامه دیلی صباح منتشر شد.
پیوند: https://www.dailysabah.com/opinion/op-ed/what-is-iran-seeking-in-its-cooperation-with-pkk