Στις 23 Μαΐου 2024 υπογράφηκε μνημόνιο συνεννόησης για τη συνεργασία στον τομέα της ασφάλειας μεταξύ της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν και της Ομοσπονδιακής Δημοκρατικής Δημοκρατίας της Αιθιοπίας. Το έγγραφο, που υπέγραψαν στην Τεχεράνη ο διοικητής των δυνάμεων επιβολής του νόμου του Ιράν, Αχμάντ Ρεζά Ραντάν, και ο γενικός διευθυντής της Αιθιοπικής Αστυνομίας, Ντεμελάς Γκεμπρεμιχάελ, προβλέπει τη δημιουργία θεσμικής εταιρικής σχέσης μεταξύ των δυνάμεων επιβολής του νόμου των δύο χωρών σε τομείς όπως η καταπολέμηση του διασυνοριακού εγκλήματος, η εκπαίδευση, η τεχνική συνεργασία και η ανταλλαγή πληροφοριών. Παρότι η συμφωνία παρουσιάστηκε στο κοινό ως ένα απλό τεχνικό κείμενο, το υπόβαθρό της και η στρατηγική της σημασία δεν μπορούν να παραβλεφθούν.
Από την Επανάσταση του 1979, οι ιδεολογικοί και στρατηγικοί προσανατολισμοί υπήρξαν καθοριστικοί για την πολιτική του Ιράν στην Αφρική. Με συνθήματα όπως «αλληλεγγύη στους καταπιεσμένους» και «αντίσταση στον ιμπεριαλισμό», η Τεχεράνη επιχείρησε να δημιουργήσει μια συμβολική σφαίρα επιρροής στην ήπειρο. Ωστόσο, με την πάροδο του χρόνου, αυτή η ιδεολογική προσέγγιση προκάλεσε εντάσεις, ακόμη και διακοπή των σχέσεων με πολλές αφρικανικές χώρες.
Τα τελευταία χρόνια, το Ιράν προσφέρει συνεργασία σε χώρες που αντιμετωπίζουν προβλήματα ασφάλειας, σε τομείς όπως η πώληση μη επανδρωμένων αεροσκαφών και η εκπαίδευση προσωπικού ασφαλείας, ενισχύοντας έτσι μέσω της βοήθειας που παρέχει τις πολιτικές διεύρυνσης της επιρροής του. Για παράδειγμα, κατά την επίσκεψη του διοικητή των ιρανικών δυνάμεων επιβολής του νόμου στον Νίγηρα τον Μάιο του 2025, υπογράφηκε μεταξύ των δύο χωρών μνημόνιο συνεννόησης για την ασφάλεια και την εκπαίδευση. Η συμφωνία περιλαμβάνει επίσης την εκπαίδευση αστυνομικών και μελών της εθνοφρουράς του Νίγηρα στο Αστυνομικό Πανεπιστήμιο του Ιράν. Όπως και η συμφωνία με την Αιθιοπία, το μνημόνιο αυτό περιλαμβάνει διατάξεις για την καταπολέμηση του διασυνοριακού εγκλήματος, την ανταλλαγή πληροφοριών ασφαλείας και την ενίσχυση των δυνατοτήτων στον τομέα της ασφάλειας.
Την ίδια χρονιά πραγματοποιήθηκαν συνομιλίες για συνεργασία στον τομέα της ασφάλειας και με την Μπουρκίνα Φάσο. Ωστόσο, παραδείγματα του παρελθόντος έχουν δείξει ότι το Ιράν χρησιμοποιεί με την πάροδο του χρόνου αυτού του είδους τις προσεγγίσεις για να διαδώσει την ιδεολογική του επιρροή. Για παράδειγμα, τη δεκαετία του 1990 αναπτύχθηκαν συνεργασίες με το Σουδάν που περιλάμβαναν στρατιωτική εκπαίδευση, προμήθεια όπλων και ανταλλαγή πληροφοριών ασφαλείας. Εξαιτίας όμως των ιδεολογικών δραστηριοτήτων του Ιράν στη χώρα, το Σουδάν διέκοψε το 2015 τις σχέσεις του με το Ιράν και έκλεισε πολλούς φορείς που συνδέονταν με αυτή τη χώρα.
Η στρατηγική θέση της Αιθιοπίας και η ισορροπία στην εξωτερική της πολιτική
Η Αιθιοπία είναι μία από τις σημαντικότερες χώρες της Αφρικής, τόσο λόγω της γεωγραφικής της θέσης όσο και λόγω του διπλωματικού της βάρους. Η Αντίς Αμπέμπα, έδρα της Αφρικανικής Ένωσης, διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο όχι μόνο στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων εντός της ηπείρου, αλλά και στις ισορροπίες ισχύος στη λεκάνη της Ερυθράς Θάλασσας και στην Ανατολική Αφρική. Η χώρα, που ξεχωρίζει για τον πληθυσμό, το οικονομικό δυναμικό και τη στρατιωτική της ικανότητα, επιδιώκει εδώ και καιρό να εδραιωθεί ως ηγετική δύναμη τόσο σε περιφερειακό όσο και σε ηπειρωτικό επίπεδο.
Σημαντική θέση στην ατζέντα της εξωτερικής πολιτικής της Αιθιοπίας κατέχουν οι διαφωνίες της με την Αίγυπτο για τον Νείλο, οι μεταρρυθμίσεις στον τομέα της ασφάλειας μετά τον εμφύλιο πόλεμο στο Τιγκράι που ξέσπασε το 2020 και οι κατά καιρούς εντάσεις με τη Σομαλία. Αυτή η στρατηγική σημασία έχει καταστήσει την Αιθιοπία απαραίτητο εταίρο για παγκόσμιους και περιφερειακούς παράγοντες που επιθυμούν να ασκήσουν επιρροή στην Αφρική. Από τα επενδυτικά σχέδια της Κίνας έως τις στρατηγικές του Ισραήλ και των χωρών του Κόλπου για λιμάνια και στρατιωτικές βάσεις, και από τις διπλωματικές και ανθρωπιστικές πρωτοβουλίες της Τουρκίας έως τις αναπτυξιακές πολιτικές των δυτικών χωρών, πολλά κέντρα ισχύος αναπτύσσουν πολύπλευρες σχέσεις με την Αντίς Αμπέμπα. Αυτή η ποικιλομορφία αντανακλά την αναζήτηση «ισορροπίας», βασικό προσανατολισμό της εξωτερικής πολιτικής της Αιθιοπίας.
Η συμφωνία ασφαλείας με το Ιράν πρέπει επίσης να αξιολογηθεί σε αυτό το πλαίσιο και να θεωρηθεί παράδειγμα της πολιτικής της Αιθιοπίας να διατηρεί επαφές με διαφορετικούς παράγοντες χωρίς να εξαρτάται από μία μόνο πλευρά. Ωστόσο, η δυνατότητα της Αιθιοπίας να διατηρήσει αυτή την ισορροπία εξαρτάται από τον προσεκτικό καθορισμό του εύρους της σχέσης που συνάπτει με κάθε χώρα.
Τι σημαίνει η συμφωνία για το Ιράν;
Οι χώρες του Κέρατος της Αφρικής συγκαταλέγονται εδώ και καιρό στους στρατηγικούς στόχους του Ιράν. Καθώς η Τεχεράνη δεν κατόρθωσε να αποκτήσει στην περιοχή την επιρροή που επιθυμούσε, στράφηκε στην ανάπτυξη στενότερων, έστω περιορισμένων, σχέσεων με χώρες γύρω από το Κέρας ή με ορισμένες ομάδες που δραστηριοποιούνται εκεί. Το Ιράν, του οποίου η σχέση με την Αιθιοπία χαρακτηριζόταν ιστορικά από διακυμάνσεις και αποστασιοποίηση, άφησε με αυτή τη συμφωνία, για πρώτη φορά έπειτα από μεγάλο διάστημα, πίσω του την πολιτική έμμεσης επιρροής και πέρασε σε ένα μοντέλο άμεσης, επίσημης και θεσμικής συνεργασίας. Η εξέλιξη αυτή μπορεί να αξιολογηθεί ως προσπάθεια του Ιράν να ενισχύσει την ορατότητα και τη νομιμοποίησή του τόσο στην Αφρική όσο και στη διεθνή κοινή γνώμη. Ιδίως για την ηγεσία της Τεχεράνης, η οποία έχει βρεθεί εκτός του παγκόσμιου συστήματος λόγω των κυρώσεων, η πολιτική για την Αφρική δεν είναι πλέον μόνο συμβολική, αλλά έχει καταστεί και οικονομική και στρατηγική αναγκαιότητα.
Η εν λόγω συμφωνία περιλαμβάνει επίσης τον στόχο του Ιράν να προωθήσει τα προϊόντα της αμυντικής του βιομηχανίας στην αφρικανική αγορά. Το Ιράν, που τα τελευταία χρόνια έχει προσελκύσει ιδιαίτερη προσοχή με τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη που έστειλε στη Ρωσία, επιδιώκει να διαθέσει αυτές τις τεχνολογίες και στην Αφρική. Πράγματι, κατά τις επίσημες επισκέψεις στην Κένυα, την Ουγκάντα και τη Ζιμπάμπουε το 2023, υπογράφηκαν διάφορες συμφωνίες συνεργασίας προς αυτή την κατεύθυνση και ανακοινώθηκε ότι θα δημιουργηθούν «οίκοι καινοτομίας και τεχνολογίας». Η συμφωνία ασφαλείας με την Αιθιοπία θα μπορούσε επίσης να επισημοποιήσει αυτή την τεχνολογική συνεργασία.
Επιπλέον, η συμφωνία αυτή πρόσφερε στο Ιράν την ευκαιρία να εμβαθύνει τον στρατηγικό άξονα που εκτείνεται από την Υεμένη έως την Ανατολική Αφρική. Το Ιράν, το οποίο επιδιώκει εδώ και καιρό να αναπτύξει στενές σχέσεις με χώρες γύρω από το Κέρας της Αφρικής, έχει μεν αποκτήσει κάποια παρουσία στην περιοχή, αλλά δεν έχει φτάσει στο επίπεδο επιρροής που επιθυμεί. Ιδιαίτερη σημασία για τη στρατιωτική και εφοδιαστική στρατηγική του Ιράν έχουν οι συνεργασίες που θα αναπτυχθούν με τις χώρες στην απέναντι ακτή των στενών Μπαμπ ελ Μαντέμπ, της πύλης εισόδου στην Ερυθρά Θάλασσα. Για όλους αυτούς τους λόγους, η Τεχεράνη θεωρεί τη συνεργασία που αναπτύσσει με την Αντίς Αμπέμπα όχι απλώς μια διμερή συμφωνία, αλλά και μέρος ενός στρατηγικού ανοίγματος σε ηπειρωτικό και παγκόσμιο επίπεδο.
Τι επιδιώκει να κερδίσει η Αιθιοπία;
Από την πλευρά της Αιθιοπίας, η συνεργασία αυτή με το Ιράν στον τομέα της ασφάλειας ενδέχεται να αποσκοπεί τόσο στην κάλυψη κενών της εσωτερικής ασφάλειας όσο και στη διατήρηση της στρατηγικής πολυμορφίας στην εξωτερική πολιτική. Η ηγεσία της Αντίς Αμπέμπα, που αντιμετώπισε σοβαρές αδυναμίες στην ομοσπονδιακή δομή ασφαλείας μετά τον πόλεμο στο Τιγκράι, αναζητεί εξωτερική στήριξη για το αναδιαρθρωμένο σύστημα ασφαλείας της. Στο πλαίσιο αυτό, η συνεργασία με το Ιράν, που διαθέτει αμυντικές τεχνολογίες και δυνατότητες στον τομέα των πληροφοριών, μπορεί να θεωρηθεί επωφελής για την ανάπτυξη ικανοτήτων και την παροχή εξειδικευμένης υποστήριξης. Η εκπαίδευση, τα τεχνικά μέσα, ο εξοπλισμός και η υποστήριξη για την καταπολέμηση του διασυνοριακού εγκλήματος που θα προσφέρει το Ιράν μπορούν να ανταποκριθούν στις υφιστάμενες ανάγκες.
Επιπλέον, η Αιθιοπία αντιμετωπίζει αυτή τη συνεργασία ως μέσο ελιγμών όχι μόνο στον τομέα της ασφάλειας, αλλά και στο διπλωματικό πεδίο. Αν ληφθούν υπόψη οι πολυμερείς σχέσεις που διατηρεί με τις χώρες του Κόλπου, τα δυτικά κράτη, την Κίνα και την Τουρκία, η επαφή με το Ιράν μπορεί να θεωρηθεί προσπάθεια της Αντίς Αμπέμπα να αυξήσει τη διπλωματική της αυτονομία. Τέτοιου είδους συνεργασίες προσφέρουν στην Αιθιοπία τη δυνατότητα να εξισορροπεί διαφορετικούς παράγοντες, να ενισχύει τη διαπραγματευτική της ισχύ και να εδραιώνει τη διπλωματική της επιρροή στην ήπειρο. Ωστόσο, αν ληφθεί υπόψη η προηγούμενη εμπειρία του Ιράν σε άλλες χώρες, η Αιθιοπία χρειάζεται να διατηρήσει αυτή τη συνεργασία σε ένα προσεκτικά οριοθετημένο και περιορισμένο πλαίσιο. Πρέπει να επισημανθεί ότι η ηγεσία της Αντίς Αμπέμπα, η οποία διαθέτει ισχυρά θεσμικά αντανακλαστικά, έχει την ικανότητα να καθορίσει τα όρια των σχέσεων.
Πώς θα αποτυπωθεί η συμφωνία στην πράξη;
Παρότι η συμφωνία ασφαλείας Ιράν–Αιθιοπίας φαίνεται προς το παρόν να περιορίζεται σε ένα διπλωματικό πλαίσιο, ο τρόπος με τον οποίο εφαρμόστηκαν αντίστοιχες συμφωνίες στην πράξη έχει στο παρελθόν αναδειχθεί μέσα από πολλά αμφιλεγόμενα παραδείγματα. Το Ιράν τείνει να χρησιμοποιεί τέτοια έγγραφα στην Αφρική όχι μόνο ως επίσημες συνεργασίες, αλλά και ως εργαλείο αύξησης της επιρροής του επί του πεδίου. Παραδείγματα όπως οι προσπάθειες δημιουργίας δικτύων στο Σουδάν μέσω προγραμμάτων στρατιωτικής εκπαίδευσης και θρησκευτικών ιδρυμάτων, οι δραστηριότητες διάδοσης του σιιτισμού στη Μαυριτανία και το δίκτυο Ζακζάκι στη Νιγηρία αντανακλούν διαφορετικές μορφές αυτής της προσέγγισης. Αυτές οι διαδικασίες αρχίζουν συνήθως με ανθρωπιστική βοήθεια ή πολιτιστικές δραστηριότητες και μπορούν με την πάροδο του χρόνου να επεκταθούν στη συλλογή πληροφοριών, στην ιδεολογική επιρροή, ακόμη και στο λαθρεμπόριο.
Και η Αιθιοπία είχε στο παρελθόν μια τέτοια εμπειρία. Το 2021 εντοπίστηκε στην Αντίς Αμπέμπα ένας πυρήνας πληροφοριών συνδεόμενος με το Ιράν και διατυπώθηκε ο ισχυρισμός ότι η ομάδα αυτή είχε στόχο την πρεσβεία των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων. Το περιστατικό αυτό έδειξε ότι το Ιράν επιχειρεί να ασκήσει επιρροή όχι μόνο μέσω ανοικτών διαύλων, αλλά και με συγκαλυμμένα μέσα.
Η συμφωνία που υπογράφηκε σήμερα, παρά τις εμπειρίες αυτές του παρελθόντος, δείχνει ότι οι σχέσεις των δύο χωρών έχουν εισέλθει σε νέα φάση. Παραμένει, ωστόσο, σημαντικό το ερώτημα ποιες θα είναι οι πρακτικές συνέπειές της. Λαμβάνοντας υπόψη τις προηγούμενες πρακτικές του Ιράν, είναι πιθανό τέτοιες συνεργασίες να επεκταθούν με τον χρόνο σε τομείς όπως η εκπαίδευση, η τεχνολογία και η παροχή συμβουλών ασφαλείας. Ωστόσο, οι ισχυροί θεσμοί και οι πολύπλευρες εξωτερικές σχέσεις της Αιθιοπίας αναδεικνύονται σε σημαντικό εξισορροπητικό παράγοντα που θα μπορούσε να δυσχεράνει τη μονομερή εξέλιξη αυτής της διαδικασίας προς όφελος του Ιράν.
Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο İRAM στις 26 Μαΐου 2025.