Αν και οι σχέσεις του Ιράν με την Αφρική παρουσιάζουν συνέχεια από τα πρώτα χρόνια της επανάστασης, έχουν γίνει ακόμη πιο εμφανείς τα τελευταία δύο χρόνια. Παρότι το Ιράν διαμορφώνει τις πολιτικές του με βάση την αντιδυτική ρητορική και την αλληλεγγύη, στην πολιτική του για την Αφρική η ρεαλπολιτίκ είναι εξίσου καθοριστική με τις ιδεολογικές προσεγγίσεις. Διότι το Ιράν έχει πολλούς στόχους, όπως να ξεφύγει από την απομόνωση που του επιβάλλει η Δύση, να περιορίσει τη δυτική επιρροή, να αποκτήσει πρόσβαση σε ουράνιο, να ενισχύσει την οικονομία του και να αυξήσει τις ψήφους υπέρ του στον ΟΗΕ.
ΔΥΣΦΟΡΙΑ ΣΤΙΣ ΧΩΡΕΣ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ
Στο πλαίσιο αυτό, ιδρύματα όπως το Τζιχάντ-ε Σαζαντεγκί, το Μπονιάντ-ε Μοσταζαφάν και το Μπονιάντ-ε Ντανές παρέχουν εδώ και δεκαετίες «ανθρωπιστική» βοήθεια στην Αφρική. Διάφορα υπουργεία, οργανισμοί και πανεπιστήμια αποτελούν άλλους φορείς εφαρμογής αυτών των πολιτικών. Παράλληλα με αυτή τη βοήθεια, το Ιράν άρχισε με την πάροδο του χρόνου να αυξάνει και τη στρατιωτική του παρουσία στο πεδίο. Μάλιστα, μετά τη δολοφονία του Σουλεϊμανί, ο ίδιος ο Ανώτατος Ηγέτης Χαμενεΐ έδωσε στον διάδοχο του Σουλεϊμανί, Εσμαΐλ Καανί, την εντολή να επεκτείνει το στρατηγικό βάθος της χώρας από τη Μέση Ανατολή προς την Αφρική, με προσπάθειες ενθάρρυνσης κινημάτων αντίστασης στην Αφρική και δημιουργίας νέων «δυνάμεων αντίστασης». Η ενεργή πολιτική του Εμπραχίμ Ραϊσί για την Αφρική σήμερα αποτελεί την πολιτική διάσταση αυτής της κατεύθυνσης.
Αντιδράσεις άρχισαν να εκδηλώνονται από τις αφρικανικές χώρες που ενοχλούνται από αυτές τις δραστηριότητες. Για παράδειγμα, ενώ το Μαρόκο διέκοψε τις διπλωματικές του σχέσεις με το Ιράν λόγω της υποστήριξης προς τους αυτονομιστές, η Νιγηρία προσπαθεί να εμποδίσει τις δραστηριότητες του σιίτη κληρικού Ζακζάκι ασκώντας του πίεση. Η Αιθιοπία, από την πλευρά της, εξάρθρωσε πριν από δύο χρόνια ένα ιρανικό δίκτυο πληροφοριών που προετοίμαζε επίθεση στην πρεσβεία των ΗΑΕ και άρχισε να παρακολουθεί στενά όλες τις δραστηριότητες του Ιράν. Οι συγκαλυμμένες δραστηριότητες που διεξάγει το Ιράν σε μια ευρεία περιοχή, από το Κέρας της Αφρικής έως τη Δυτική Σαχάρα, έχουν αρχίσει τα τελευταία πέντε χρόνια να αποτυπώνονται όλο και περισσότερο και σε ανοικτές πηγές, ενώ πολλές αναλύσεις και εκθέσεις για το θέμα έχουν δημοσιευτεί ιδίως από δεξαμενές σκέψης με έδρα το Ισραήλ και τις ΗΠΑ.
Ο ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟΣ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΗΣ ΕΙΝΑΙ Η ΤΟΥΡΚΙΑ
Εκτός από παγκόσμιες δυνάμεις όπως οι ΗΠΑ, η Γαλλία, η Βρετανία, η Κίνα και η Ρωσία, ενεργές πολιτικές στην Αφρική ασκούν και χώρες όπως η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία, τα ΗΑΕ και το Ισραήλ. Παρά αυτή την παρουσία πολλών δρώντων, στα ιρανικά μέσα ενημέρωσης κυριαρχούν συντριπτικά οι πολιτικές και οι δραστηριότητες της Τουρκίας στην ήπειρο. Ιδίως στους δύο μήνες που έχουν περάσει από την περίοδο των επισκέψεων του Ραϊσί στην Αφρική, δημοσιεύτηκαν δεκάδες αναλύσεις με τίτλους όπως «Οι εμπορικές σχέσεις της Τουρκίας με την Αφρική είναι σαράντα φορές μεγαλύτερες από εκείνες του Ιράν», «Τι γυρεύουν στην Αφρική οι ανταγωνιστές του Ιράν;», «Η πορεία και ο ρόλος της επιρροής της Τουρκίας στην αφρικανική ήπειρο», «Αύξηση κατά 100% στο εμπόριο μεταξύ Ιράν και Αφρικής: ήρθε η ώρα να ξεπεράσουμε την Τουρκία». Πολλοί Ιρανοί διαμορφωτές γνώμης, όταν εξετάζουν θέματα σχετικά με την Αφρική, δίνουν επίσης παραδείγματα από την πολιτική της Τουρκίας στην ήπειρο και συγκρίνουν το Ιράν με την Τουρκία.
Όλες οι επενδύσεις της Τουρκίας στην Αφρική, οι δραστηριότητες των επιχειρηματιών, οι πτήσεις της Turkish Airlines, ο αριθμός των διπλωματικών αντιπροσωπειών, οι δραστηριότητες φορέων όπως το Γιουνούς Εμρέ και το Ίδρυμα Μααρίφ και πολλά άλλα θέματα απασχολούν τον ιρανικό Τύπο, ενώ στα περισσότερα δημοσιεύματα η Τουρκία παρουσιάζεται σαν να είναι ο μοναδικός ανταγωνιστής στην ήπειρο. Η Τουρκία χρησιμοποιείται πάντα ως μέτρο σύγκρισης για τις πολιτικές στην Αφρική. Παρατίθενται συνεχώς αριθμοί και σε κάθε ανάλυση τονίζεται ότι το Ιράν πρέπει να περάσει μπροστά σε αυτόν τον ανταγωνισμό.
Η ΑΓΚΥΡΑ ΔΕΝ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΠΑΨΕΙ ΝΑ ΕΠΑΓΡΥΠΝΕΙ
Αν αφήσουμε κατά μέρος τη διάσταση του εμπορικού ανταγωνισμού, από την άποψη της ασφάλειας το ζήτημα αυτό θα μπορούσε να προετοιμάσει το έδαφος για εξελίξεις εις βάρος της Τουρκίας. Διότι, για να εξασφαλίσει οφέλη στο πεδίο έναντι της Τουρκίας και να στρέψει τον ανταγωνισμό αυτό υπέρ του, το Ιράν θα μπορούσε, μέσω των δικτύων με τα οποία συνδέεται, να προβεί σε διάφορες ενέργειες, από μαύρη προπαγάνδα έως τρομοκρατικές επιθέσεις. Οι εκθέσεις αποτυπώνουν σαφώς ότι το Ιράν χρησιμοποιεί τη Σομαλία ως βάση για τη μεταφορά όπλων και άλλου εξοπλισμού στους εταίρους του στην Υεμένη, στην Κένυα, στο Νότιο Σουδάν, στην Τανζανία και στη Μοζαμβίκη. Επίσης, σε ανοικτές πηγές έχει αναφερθεί ότι, μέσω των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, αναπτύσσει σχέσεις με εγκληματικά δίκτυα και την Αλ Σαμπάμπ στη Σομαλία, ότι έχει δημιουργήσει στη Σομαλία δίκτυο λαθρεμπορίου πετρελαίου και πουλά πετρέλαιο σε ολόκληρη την Αφρική, παρακάμπτοντας έτσι τις αμερικανικές πετρελαϊκές κυρώσεις.
Πέρα από όλα αυτά, το Ιράν θα μπορούσε να εγκαταστήσει στην Τουρκία, μέσω διαφόρων διαδρομών, μαύρα άτομα που έχει στρατολογήσει μέσω των ιδεολογικών του δραστηριοτήτων στην Αφρική. Επίσης, σε επιτόπιες συνεντεύξεις γίνεται λόγος για πολλούς Αφρικανούς που εισήλθαν στην Τουρκία μέσω Ιράν. Πρέπει να κατανοηθούν καλά οι διαδρομές με τις οποίες αυτοί οι άνθρωποι πήγαν από την Αφρική στο Ιράν, τι έκαναν εκεί και με ποια κίνητρα και πώς έφτασαν στην Τουρκία.
Συνοπτικά, φαίνεται ότι το Ιράν, εκτός από τις «ανθρωπιστικές» του δραστηριότητες στις αφρικανικές χώρες, εδραιώνει περαιτέρω το δίκτυο των δυνάμεων που δρουν για λογαριασμό του, αυξάνοντας τη στρατιωτική του παρουσία μέσω των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης. Στην εσωτερική ιρανική κοινή γνώμη, είναι αξιοσημείωτη η ιδιαίτερη αναφορά στην Τουρκία, σαν να μην υπήρχαν άλλοι σημαντικοί δρώντες στην ήπειρο. Χρειάζεται επαγρύπνηση απέναντι στο ενδεχόμενο το Ιράν να επιχειρήσει στο μέλλον να χρησιμοποιήσει αυτά τα δίκτυα, τα οποία εμβαθύνει μέρα με τη μέρα, για να υπονομεύσει και να αποτρέψει τις δραστηριότητες της Τουρκίας.
Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στις 28 Σεπτεμβρίου 2023 στην εφημερίδα Γενί Σαφάκ.