Η συμφωνία που υπογράφηκε στην Ουάσιγκτον, με τη μεσολάβηση του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, μεταξύ του προέδρου του Αζερμπαϊτζάν Ιλχάμ Αλίεφ και του πρωθυπουργού της Αρμενίας Νικόλ Πασινιάν προαναγγέλλει μια νέα διαδικασία στον Νότιο Καύκασο. Με το κείμενο αυτό επιχειρήθηκε μια συνολική πολιτική διευθέτηση των προβλημάτων και του κλίματος αμοιβαίας δυσπιστίας που έχουν παγιωθεί μεταξύ των μερών από τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Η συμφωνία περιλαμβάνει όχι μόνο τη μονιμοποίηση της κατάπαυσης του πυρός, αλλά και την αμοιβαία επιβεβαίωση της αναγνώρισης της κυριαρχίας, την αποκατάσταση των διπλωματικών σχέσεων και την αναζωογόνηση των οικονομικών και εμπορικών συνδέσεων. Από αυτή την άποψη, αποτελεί μια ρύθμιση που ανοίγει τους διπλωματικούς διαύλους, οι οποίοι παρέμεναν επί μακρόν κλειστοί μεταξύ των μερών, και προσφέρει ένα «διαρθρωτικό» πλαίσιο για την περιφερειακή ειρήνη.
Ο Διάδρομος Ζανγκεζούρ
Το πιο αξιοσημείωτο μέρος του κειμένου είναι η ρύθμιση για τον Διάδρομο Ζανγκεζούρ, που ονομάστηκε Διεθνής Οδός Τραμπ για την Ειρήνη και την Ευημερία (TRIPP). Σύμφωνα με αυτή, θα δημιουργηθεί μια απευθείας συγκοινωνιακή σύνδεση μεταξύ του Αζερμπαϊτζάν και του Ναχιτσεβάν, θα διασφαλιστεί ότι η γραμμή θα παραμείνει νομικά υπό αρμενική κυριαρχία, αλλά το δικαίωμα λειτουργίας και ανάπτυξής της θα μεταβιβαστεί για 99 χρόνια σε κοινοπραξία με έδρα τις ΗΠΑ. Επομένως, η συμφωνία, αφενός, θεσμοποιεί τη διαδικασία εξομάλυνσης μεταξύ των μερών και, αφετέρου, προετοιμάζει το έδαφος ώστε οι ΗΠΑ να γίνουν ένα από τα μόνιμα στοιχεία της περιφερειακής τάξης.
Το νέο αυτό πλαίσιο φαίνεται ότι έχει δημιουργήσει μια ιστορική ευκαιρία για την επιδίωξη ειρήνης και σταθερότητας στον Νότιο Καύκασο. Από την άλλη, τα βλέμματα στράφηκαν στο Ιράν, που από την αρχή της διαδικασίας αντιτάχθηκε στον Διάδρομο Ζανγκεζούρ με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο, και οι αναμενόμενες αντιδράσεις του προκάλεσαν έντονο ενδιαφέρον.
Η αντίδραση του Ιράν
Μετά τη σύγκρουση των 12 ημερών παρατηρείται στο Ιράν μια τάση προς πιο ήπια πολιτική, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό. Στην προσέγγιση της συμφωνίας από το Ιράν αναδεικνύονται δύο διαφορετικές πτυχές, τόσο στις επίσημες δηλώσεις όσο και στις συζητήσεις του περσόφωνου Τύπου. Σε επίσημο επίπεδο, η Τεχεράνη ανακοίνωσε ότι υποστηρίζει επί της αρχής την εγκαθίδρυση διαρκούς ειρήνης μεταξύ Αζερμπαϊτζάν και Αρμενίας. Το ιρανικό Υπουργείο Εξωτερικών τόνισε ότι μια συμφωνία που θα στηριζόταν στον σεβασμό της κυριαρχίας των μερών θα μπορούσε να έχει θετικά αποτελέσματα για την περιφερειακή σταθερότητα. Ταυτόχρονα, ο επίσημος ιρανικός λόγος απέφυγε μια εντελώς συγκρουσιακή γλώσσα: δήλωσε ότι δεν αντιτίθεται επί της αρχής στο «άνοιγμα των δρόμων» και ότι, αντίθετα, η διαφοροποίηση των περιφερειακών εμπορικών και συγκοινωνιακών γραμμών θα μπορούσε να αποφέρει οφέλη. Ωστόσο, επισημάνθηκε επίσης ότι αυτό το άνοιγμα πρέπει να πραγματοποιηθεί στο πλαίσιο της πλήρους κυριαρχίας των ενδιαφερόμενων χωρών και χωρίς την κηδεμονία εξωτερικών δρώντων. Η προσέγγιση αυτή επιβεβαιώθηκε και κατά την επίσκεψη του προέδρου Πεζεσκιάν στο Ερεβάν στις 19 Αυγούστου 2025: ο Πεζεσκιάν επανέλαβε τη στήριξή του στην κυριαρχία της Αρμενίας και τόνισε ότι αντιτίθενται στη διαμόρφωση της γραμμής υπό την κηδεμονία εξωτερικών δρώντων.
Ένα σχέδιο ασφυκτικού περιορισμού της Τεχεράνης;
Τα ιρανικά μέσα ενημέρωσης και οι κύκλοι ασφαλείας υποδέχθηκαν με σφοδρή κριτική ιδίως τη ρύθμιση για τη Διεθνή Οδό Τραμπ για την Ειρήνη και την Ευημερία. Συντηρητικές εφημερίδες χαρακτήρισαν τη μεταβίβαση μιας γραμμής σε αρμενικό έδαφος για 99 χρόνια σε κοινοπραξία με έδρα τις ΗΠΑ ως «εκμίσθωση της κυριαρχίας» και επισήμαναν ότι πρόκειται για στρατηγική με στόχο την αποδυνάμωση της περιφερειακής θέσης του Ιράν. Στα σχόλια αυτά τονίστηκε ότι η μόνιμη εγκατάσταση των ΗΠΑ στον Νότιο Καύκασο μέσω του Διαδρόμου Ζανγκεζούρ θα μετέφερε την επιρροή του ΝΑΤΟ μέχρι τα βόρεια σύνορα του Ιράν. Έτσι, το TRIPP αξιολογήθηκε όχι απλώς ως οικονομική ρύθμιση διαμετακόμισης, αλλά και ως εργαλείο γεωπολιτικής περικύκλωσης.
Οι μεταρρυθμιστικοί κύκλοι, από την πλευρά τους, διατύπωσαν έναν πιο ισορροπημένο λόγο, αλλά ακολούθησαν παρόμοια γραμμή ως προς τις βασικές ανησυχίες. Τα σχόλια που δημοσιεύτηκαν σε αυτές τις πλατφόρμες υιοθέτησαν προσεκτικό αλλά προειδοποιητικό τόνο. Υποστηρίχθηκε ότι το TRIPP θα μπορούσε να διαβρώσει την κυριαρχία της Αρμενίας και να υποβαθμίσει τον διαμετακομιστικό ρόλο του Ιράν στα βορειοδυτικά. Αναφέρθηκε επίσης ότι η μοναδική χερσαία οδός που ανοίγει το Ιράν προς την Ευρασία μέσω της Αρμενίας θα μπορούσε να χάσει τη στρατηγική της σημασία εξαιτίας αυτής της ρύθμισης. Ορισμένα σχόλια εκτιμούσαν ότι η εδραίωση μιας μακροπρόθεσμης οικονομικής παρουσίας και παρουσίας ασφαλείας των ΗΠΑ στην περιοχή θα μπορούσε να αποδυναμώσει τον συντονισμό του Ιράν με τη Ρωσία και να ενισχύσει τον άξονα Τουρκίας–Αζερμπαϊτζάν. Για τους λόγους αυτούς, το TRIPP ερμηνεύτηκε στον ιρανικό Τύπο κυρίως ως «σχέδιο γεωγραφικού ασφυκτικού περιορισμού της Τεχεράνης».
Τι αλλάζει στον Νότιο Καύκασο;
Συμπερασματικά, η αντίδραση του Ιράν έχει διττό πλαίσιο: στήριξη της ειρήνης στη διπλωματική γλώσσα και ανησυχία για περικύκλωση στη στρατηγική ανάγνωση. Η υλοποίηση του TRIPP σημαίνει για το Ιράν όχι μόνο οικονομική απώλεια, αλλά και γεωπολιτική απειλή. Επομένως, μπορεί να προβλεφθεί ότι η Τεχεράνη θα προσπαθήσει στο εξής να επιταχύνει την ανάπτυξη εναλλακτικών διαμετακομιστικών γραμμών, να εμβαθύνει τη διμερή συνεργασία με την Αρμενία και να ενισχύσει τον συντονισμό με τη Ρωσία. Η αμφιθυμία με την οποία το Ιράν αντιμετωπίζει τη συμφωνία αποτελεί την πιο απτή ένδειξη της έντασης ανάμεσα στον λόγο περί ειρήνης και στις γεωπολιτικές πραγματικότητες της περιοχής.
Η συμφωνία φιλοδοξεί να αποτελέσει σημαντικό ορόσημο για την ειρήνη στον Νότιο Καύκασο. Χάρη στη δυνατότητά του να μειώσει την εχθρότητα μεταξύ Αζερμπαϊτζάν και Αρμενίας, το κείμενο ενισχύει την προσδοκία σταθερότητας στα βορειοδυτικά σύνορα του Ιράν. Παράλληλα, το εκ νέου άνοιγμα των περιφερειακών εμπορικών και συγκοινωνιακών δικτύων προσφέρει στην Τεχεράνη νέες δυνατότητες να προωθήσει τα δικά της έργα υποδομής. Παρότι οι γεωπολιτικές ανησυχίες του Ιράν δεν εξαλείφονται πλήρως, είναι δυνατόν να αποκομίσει έμμεσα οφέλη σε τομείς όπως η πρόοδος της ειρηνευτικής διαδικασίας, η μείωση των κινδύνων ασφαλείας και η επιτάχυνση της περιφερειακής οικονομικής ολοκλήρωσης.
Το άρθρο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στη Yeni Şafak στις 28 Αυγούστου 2025.