Η Τεχεράνη αντιμετωπίζει τον Διάδρομο Ζανγκεζούρ ως έναν γεωπολιτικό μοχλό που μπορεί να παρακάμψει γεωοικονομικά το Ιράν, να φέρει την παρουσία του ΝΑΤΟ και των ΗΠΑ κοντά στα βόρεια σύνορά του και να διευρύνει τις δυνατότητες του Ισραήλ όσον αφορά την πρόσβαση για δραστηριότητες πληροφοριών και εφοδιαστικής υποστήριξης.
Εισαγωγή
Η «Συμφωνία για την Εδραίωση της Ειρήνης και των Διακρατικών Σχέσεων μεταξύ Αζερμπαϊτζάν και Αρμενίας», που μονογραφήθηκε στην Ουάσινγκτον στις 8 Αυγούστου 2025 μεταξύ του προέδρου του Αζερμπαϊτζάν Ιλχάμ Αλίεφ και του πρωθυπουργού της Αρμενίας Νικόλ Πασινιάν, με οικοδεσπότη τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, αποτελεί σημαντική εξέλιξη, ικανή να επιφέρει διαρθρωτικές επιπτώσεις στη γεωπολιτική του Νότιου Καυκάσου. Η ρύθμιση αυτή, που περιλαμβάνει διατάξεις για διμερή συνεργασία σε διάφορους τομείς, μεταξύ άλλων στη διαμετακόμιση και τις μεταφορές, μπορεί να έχει στρατηγικές συνέπειες όχι μόνο ως προς τη διευκόλυνση των συγκοινωνιακών συνδέσεων μεταξύ των δύο γειτονικών κρατών, αλλά και για την ασφάλεια των βορειοδυτικών συνόρων του Ιράν, τη συνδεσιμότητά του σε ευρασιατική κλίμακα και την περιφερειακή προβολή ισχύος του.
Στις πρώτες δηλώσεις της για τη συμφωνία, η Τεχεράνη ανέδειξε δύο βασικές παραμέτρους: την επί της αρχής υποστήριξη της ειρηνευτικής διαδικασίας και τη σαφή αντίθεσή της στην εγκαθίδρυση μόνιμης πολιτικής παρουσίας ή παρουσίας στον τομέα της ασφάλειας από εξωπεριφερειακούς παράγοντες στον Νότιο Καύκασο. Επιστρέφοντας από τις ΗΠΑ, ο Πασινιάν επιδόθηκε σε εντατική τηλεφωνική διπλωματία με πολλούς ηγέτες, από τον πρόεδρο της Ρωσίας Βλαντίμιρ Πούτιν έως τον πρόεδρο της Τουρκικής Δημοκρατίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, τόσο για περιφερειακά ζητήματα όσο και για τη συγκεκριμένη συμφωνία. Στο πλαίσιο αυτό, στις 11 Αυγούστου αντάλλαξε απόψεις και με τον πρόεδρο του Ιράν Μασούντ Πεζεσκιάν σχετικά με τις τελευταίες εξελίξεις γύρω από τον Διάδρομο Ζανγκεζούρ.
Ο Πεζεσκιάν τόνισε ότι το έργο πρέπει να υλοποιηθεί στο πλαίσιο της αρμενικής κυριαρχίας, χωρίς την παρουσία οποιουδήποτε στρατιωτικού στοιχείου ή στοιχείου ασφάλειας, και ότι απαιτείται προσοχή απέναντι σε πιθανές δραστηριότητες των ΗΠΑ. Ο Πασινιάν δήλωσε από την πλευρά του ότι δεν θα υπογράψουν καμία συμφωνία που δεν λαμβάνει υπόψη τα συμφέροντα και τις ευαισθησίες του Ιράν, ότι οι σχέσεις των δύο χωρών έχουν στρατηγικό χαρακτήρα και ότι οι σημαντικές αποφάσεις θα λαμβάνονται κατόπιν αμοιβαίας διαβούλευσης. Αυτή η απευθείας επαφή δείχνει ότι η Αρμενία επιδιώκει να κινηθεί σε μια ισορροπημένη γραμμή, χωρίς να έρθει σε αντιπαράθεση με το Ιράν, αλλά λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη και τα δικά της συμφέροντα. Ωστόσο, το ενδεχόμενο συμμετοχής αμερικανικών εταιρειών στην κατασκευή και τη λειτουργία του διαδρόμου θα εξακολουθήσει να αποτελεί στρατηγική κόκκινη γραμμή για την Τεχεράνη.
Η Τεχεράνη δεν αντιμετωπίζει τον Διάδρομο Ζανγκεζούρ απλώς ως τεχνική γραμμή μεταφορών, αλλά, στο πλαίσιο του «ανταγωνισμού των διαδρόμων», ως γεωπολιτικό μοχλό που μπορεί να παρακάμψει γεωοικονομικά το Ιράν, να φέρει την παρουσία του ΝΑΤΟ και των ΗΠΑ κοντά στα βόρεια σύνορά του και να διευρύνει τις δυνατότητες του Ισραήλ όσον αφορά την πρόσβαση για δραστηριότητες πληροφοριών και εφοδιαστικής υποστήριξης. Στην Αρμενία, αντιθέτως, οι συζητήσεις μέχρι σήμερα επικεντρώνονται στην έννοια του «διαδρόμου» και στο ζήτημα του «ειδικού καθεστώτος». Η κυβερνητική πλευρά, υποστηρίζοντας ότι η συμφωνία με αμερικανική διαμεσολάβηση μπορεί να συμβάλει στην ειρηνευτική διαδικασία, προτιμά τον όρο «γραμμή μεταφορών» αντί του «διαδρόμου», προκειμένου να τονίσει ότι οι σχέσεις με το Ιράν είναι «στρατηγικής σημασίας» και ότι οι ευαισθησίες της Τεχεράνης λαμβάνονται υπόψη.
Αντιθέτως, τα κόμματα της αντιπολίτευσης και ορισμένοι κύκλοι της κοινωνίας των πολιτών θεωρούν το έργο δίαυλο εξωτερικής παρέμβασης που θα μπορούσε να αποδυναμώσει την κυριαρχία της Αρμενίας και κρίνουν δικαιολογημένες τις προειδοποιήσεις του Ιράν. Ακαδημαϊκοί και κύκλοι των μέσων ενημέρωσης που τηρούν πιο επιφυλακτική στάση υπογραμμίζουν την ανάγκη διατήρησης στενού διαλόγου με το Ιράν, επισημαίνοντας παράλληλα ότι, διαφοροποιώντας τις περιφερειακές της συνδέσεις μέσω αυτού και παρόμοιων έργων, η Αρμενία μπορεί να αποκομίσει μακροπρόθεσμα γεωοικονομικά οφέλη.
Οι αντιδράσεις από το Ιράν
Μετά τη σύγκρουση διάρκειας 12 ημερών με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ, η ιρανική ηγεσία στράφηκε στην υιοθέτηση πιο ισορροπημένης και εποικοδομητικής ρητορικής, ιδίως απέναντι στις γειτονικές χώρες. Αν και η τελευταία κίνηση της Αρμενίας προκάλεσε δυσφορία στην Τεχεράνη, παρατηρήθηκε ότι οι ιρανικές ελίτ χρησιμοποίησαν πιο διπλωματική και ήπια γλώσσα σε σύγκριση με προηγούμενα χρόνια. Πολύ σκληρότερος, αντιθέτως, ήταν ο τόνος των σχολίων από μέσα ενημέρωσης και ημιεπίσημους παράγοντες.
Η κυβερνητική πλευρά υποστηρίζει επί της αρχής τη θετική ατζέντα μεταξύ των δύο χωρών, διατυπώνοντας όμως επιφυλάξεις για την αμερικανική παρουσία. Πράγματι, το Υπουργείο Εξωτερικών του Ιράν δήλωσε ότι υποδέχεται θετικά τη συμφωνία λόγω της «δυνητικής συμβολής της στην ειρηνευτική διαδικασία», αλλά ότι η μονιμοποίηση εξωπεριφερειακής στρατιωτικής ή πολιτικής παρουσίας στον Νότιο Καύκασο θα αποτελούσε «εμπόδιο στην ειρήνη και τη σταθερότητα». Στην ανακοίνωση τονίστηκε ότι δεν υπάρχει επί της αρχής αντίθεση στο άνοιγμα συγκοινωνιακών οδών στην περιοχή, αλλά ότι αυτό μπορεί να γίνει αποδεκτό μόνο με σεβασμό στην κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα των χωρών της περιοχής και χωρίς εξωτερικές παρεμβάσεις.
Οι εκτιμήσεις του προέδρου Πεζεσκιάν έχουν επίσης επιφυλακτικό τόνο. Ο Πεζεσκιάν δήλωσε ότι τους έχουν δοθεί διαβεβαιώσεις πως ο διάδρομος θα παραμείνει υπό τη νόμιμη κυριαρχία της Αρμενίας και ότι η χερσαία σύνδεση του Ιράν με την Ευρώπη δεν θα διακοπεί. Ωστόσο, χαρακτήρισε «το μόνο ανησυχητικό στοιχείο» το ενδεχόμενο εμπλοκής αμερικανικής εταιρείας στη διαδικασία κατασκευής και λειτουργίας.
Παρά την επιφυλακτική αυτή γραμμή, οι αντιδράσεις ημιεπίσημων παραγόντων και κύκλων της ασφάλειας είναι πολύ σκληρότερες. Ο επικεφαλής σύμβουλος εξωτερικής πολιτικής του Ανώτατου Ηγέτη, Αλί Ακμπάρ Βελαγιατί, χαρακτήρισε τον διάδρομο «σχέδιο που θα μεταβάλει τη γεωπολιτική δομή της περιοχής και θα προετοιμάσει το έδαφος για τον διαμελισμό της Αρμενίας». Υποστήριξε ότι η αμερικανική αυτή πρωτοβουλία θα μετατραπεί σε «νεκροταφείο των μισθοφόρων του Τραμπ» και τόνισε ότι το Ιράν θα εμποδίσει το άνοιγμα του διαδρόμου, είτε σε συνεργασία με τη Ρωσία είτε μόνο του.
Ο Γιαντολάχ Τζαβανί, αναπληρωτής του διοικητή του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης για πολιτικές υποθέσεις, κατηγόρησε επίσης τον πρόεδρο του Αζερμπαϊτζάν Αλίεφ και τον πρωθυπουργό της Αρμενίας Πασινιάν ότι «βάζουν τις ΗΠΑ, τη Βρετανία και το ΝΑΤΟ στον Καύκασο», υποστηρίζοντας ότι το βήμα αυτό αντιβαίνει όχι μόνο στα συμφέροντα του Ιράν και της Ρωσίας, αλλά και της Κίνας και της Ινδίας. Δηλώνοντας ότι «το όνειρο των Αμερικανών να εγκατασταθούν στα βόρεια σύνορα του Ιράν δεν θα πραγματοποιηθεί ποτέ», ο Τζαβανί έστειλε το μήνυμα ότι οι περιφερειακές δυνάμεις θα δράσουν από κοινού απέναντι στην εξέλιξη αυτή.
Ο εκπρόσωπος της Επιτροπής Εθνικής Ασφάλειας και Εξωτερικής Πολιτικής, Εμπραχίμ Ρεζαΐ, δήλωσε επίσης μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ότι δεν θα επιτραπούν γεωπολιτικές αλλαγές στα σύνορα του Ιράν, «όποιο κι αν είναι το κόστος». Αυτή η σκληρή ρητορική αναδεικνύει τη διαφορά τόνου ανάμεσα στην επίσημη διπλωματική γλώσσα και στην αντίληψη περί απειλών των θεσμών ασφάλειας, ενώ δείχνει και ότι οι εσωτερικοί πολιτικοί παράγοντες στην Τεχεράνη προσεγγίζουν το ζήτημα του διαδρόμου από διαφορετικές οπτικές, ανάλογα με τα κέντρα ισχύος στα οποία στηρίζονται.
Αναλύσεις των μέσων ενημέρωσης και των ειδικών
Οι εκτιμήσεις του ιρανικού Τύπου για τη συγκεκριμένη συμφωνία διαφέρουν αισθητά μεταξύ της συντηρητικής και της μεταρρυθμιστικής γραμμής. Τα συντηρητικά σχόλια βλέπουν τη συμφωνία ως στρατηγική πύλη για την εγκατάσταση των ΗΠΑ και του ΝΑΤΟ στον Νότιο Καύκασο και προειδοποιούν ότι αυτή θα καταστήσει το Ιράν ουσιαστικά γείτονα του Ισραήλ στα βορειοδυτικά του σύνορα. Στο πλαίσιο αυτό, ο διάδρομος θεωρείται όχι γραμμή μεταφορών, αλλά κίνηση ευρείας γεωπολιτικής αναδιάταξης στην οποία συμμετέχουν οι ΗΠΑ, το ΝΑΤΟ, η Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν. Σύμφωνα με αυτή την οπτική, το σχέδιο, που συμπίπτει με τους στρατηγικούς στόχους της Άγκυρας, θα αυξήσει το εφοδιαστικό βάθος του Ισραήλ και δεν θα αποκλείσει το Ιράν, την Κίνα και τη Ρωσία από τα περιφερειακά εμπορικά δίκτυα.
Οι μεταρρυθμιστικές προσεγγίσεις τονίζουν ότι, ακόμη και αν το έργο παραμείνει υπό αρμενική κυριαρχία, στην πράξη θα κατασκευαστεί από αμερικανικές εταιρείες και θα λειτουργεί υπό τη διαχείρισή τους, γεγονός που θα καταστήσει τις ΗΠΑ τη μόνη δύναμη με ουσιαστική επιρροή στον Νότιο Καύκασο. Σύμφωνα με αυτή την εκτίμηση, το Ιράν θα χάσει τη δυνατότητα διαμετακόμισης μεταξύ Αζερμπαϊτζάν και Ναχιτσεβάν. Επιπλέον, όσοι ασπάζονται αυτή την άποψη θεωρούν ότι, ακόμη και αν η εμπορική ζημία του Ιράν παραμείνει περιορισμένη εφόσον διατηρηθεί ανοικτή η οδός μέσω Αρμενίας, ο πραγματικός στρατηγικός κίνδυνος θα είναι η μονιμοποίηση της αμερικανικής παρουσίας στα σύνορα Ιράν–Αρμενίας, μήκους περίπου 40 χιλιομέτρων.
Συμπέρασμα
Το άνοιγμα του Διαδρόμου Ζανγκεζούρ έχει χαρακτηριστεί «κόκκινη γραμμή» από τον ίδιο τον Ανώτατο Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ. Από την πρώτη ημέρα, η Τεχεράνη προσπαθεί να μεταφέρει τις θέσεις της στο Ερεβάν μέσω των επαφών της με την Αρμενία ειδικά για το θέμα αυτό. Η κυβέρνηση Πασινιάν, από την πλευρά της, αναζητεί διεξόδους τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό, με στόχο να μετατρέψει τη χώρα σε σημαντικό εμπορικό κόμβο. Από την άλλη, η σταθεροποίηση της περιοχής θα έχει οπωσδήποτε θετικό αντίκτυπο και στο Ιράν, όπως σε όλες τις πλευρές. Η αύξηση του όγκου του εμπορίου θα ανεβάσει το επίπεδο ευημερίας, ιδίως στο βορειοδυτικό Ιράν. Επιπλέον, η απομάκρυνση από την ατζέντα των ερωτημάτων «με ποια πλευρά είναι το Ιράν», τα οποία δυσκολεύουν επί δεκαετίες τη χώρα διπλωματικά, θα προσφέρει στην Τεχεράνη τόσο διπλωματική ανακούφιση όσο και νέο περιθώριο πολιτικών ελιγμών.
Η κοινή δράση της Τουρκίας, του Ιράν, της Ρωσίας, του Αζερμπαϊτζάν, της Αρμενίας και της Γεωργίας στην περιοχή θα προσδώσει οικονομικό δυναμισμό σε όλες τις πλευρές, ιδίως στην ανατολική Τουρκία και στους οικισμούς κατά μήκος των βόρειων συνόρων του Ιράν. Γι’ αυτό, το ζήτημα πρέπει να εξεταστεί ανεξάρτητα από ιδεολογικά πλαίσια και να αναγνωριστεί η σημασία της κοινής δράσης για την οικοδόμηση ευημερίας. Τέλος, δεν μπορεί να παραγνωριστεί η συμβολή των σχέσεων που εμβαθύνονται μέσω αναπτυσσόμενων αμοιβαίων δεσμών και κοινών συμφερόντων στην ενίσχυση της ασφάλειας των χωρών.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στις 13 Αυγούστου 2025 στο Κέντρο Ιρανικών Σπουδών (İRAM).