از نخستین روزی که کریدور زنگزور مطرح شد، واکنش‌های متعددی در ایران از مجاری رسمی و غیررسمی ابراز شد. بارها تأکید شد که این کریدور خط قرمز ایران است. تا آنجا که در دیدار ۳۰ ژوئیه، به مناسبت حضور نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، در تهران برای شرکت در مراسم تحلیف مسعود پزشکیان، علی خامنه‌ای، رهبر انقلاب، بار دیگر به‌صورت رودررو و در حضور رسانه‌ها یادآور شد که زنگزور برای ایران خط قرمز است. بحث درباره کریدور زنگزور، که ایرانیان آن را «کریدور تورانی»، «کریدور ناتو» یا «کریدور خیالی» می‌نامند، در روزهای گذشته با اظهارات حمایتی مقام‌های بلندپایه روسیه دوباره شعله‌ور شد. هرچند پس از آن اظهارات آرام‌کننده دیگری از روسیه مطرح شد، تقریباً در هر روزنامه‌ای در ایران می‌توان مقاله‌ای درباره این موضوع دید. اما در این نوشته، نه بحث‌های جاری در ایران، بلکه بازتاب کلی موضع ایران در برابر زنگزور در ارمنستان بررسی خواهد شد.
بحث‌های زنگزور در ارمنستان
اگر بخواهیم نگاه ارمنستان به زنگزور را خلاصه کنیم، می‌توان گفت افکار عمومی ارمنستان در این موضوع به دو بخش تقسیم شده است. اما این اختلاف بیشتر حول محور «حاکمیت» شکل گرفته است تا خود مسئله کریدور. گروه گسترده‌ای به رهبری احزاب مخالف مستقیماً با این موضوع مخالفت می‌کند، در حالی که حزب حاکم «پیمان مدنی» با احتیاط به آن می‌نگرد. دلیل این امر، وضعیت ویژه‌ای است که برای کریدور پیشنهاد شده است. هم حکومت و هم مخالفان اتفاق نظر دارند که این راه نباید وضعیت ویژه‌ای داشته باشد. تفاوت حکومت با مخالفان در این است که مخالفان با هرگونه همگرایی مخالفت می‌کنند، اما دولت پاشینیان می‌خواهد ارمنستان را به نوعی چهارراه حمل‌ونقل تبدیل کند. نیکول پاشینیان برای این منظور طرحی با نام «چهارراه صلح» پیشنهاد کرده است. او با این طرح می‌خواهد ارمنستان را به نقطه اتصال مهمی برای حمل‌ونقل میان دریای خزر، دریای سیاه و بصره تبدیل کند و از این طریق می‌کوشد موضوع را فراتر از بحث کریدور ببرد.
بازتاب واکنش ایران به کریدور در ارمنستان
بلافاصله پس از اظهارات روسیه، مقام‌های ایرانی دست به اقدام‌های دیپلماتیک زدند. در این چارچوب، مجموعه‌ای از دیدارها با مقام‌های ارمنستان انجام شد. علاوه بر اظهارات مطرح‌شده از ایران، مهدی سبحانی، سفیر ایران در ارمنستان، نیز فعالیتی جدی را آغاز کرد. سبحانی که در ۶ سپتامبر رسانه‌های ارمنستان را دعوت کرده بود، گفت: «موضع ما درباره رفع موانع بسیار روشن و صریح است. ما مخالف رفع موانع نیستیم. اما اطمینان دارم که در چارچوب رفع موانع، تمامی اقدامات باید در چارچوب حاکمیت ملی و دولتی صورت گیرد.» سبحانی همچنین با گفتن اینکه «کنترل کامل باید در دست دولت ارمنستان و در چارچوب حاکمیت ارمنستان باشد. ما در قرن ۲۱ زندگی می‌کنیم، نه قرن ۱۹. کشورها استقلال و حاکمیت دارند و از این حق برخوردارند»، روشن کرد که دیدگاهی همسو با دولت پاشینیان دارند.
سبحانی با آرمین گریگوریان، دبیر شورای امنیت ملی ارمنستان، نیز دیدار کرد. گریگوریان با اشاره به پیوندها و روابط عمیق دو کشور، گفت: «هیچ قدرتی نمی‌تواند اتصال سرزمینی ایران و ارمنستان را قطع کند.» او با این سخن رویکردی برای آرام کردن نگرانی‌های امنیتی ایران نشان داد. همچنین از سبحانی بابت موضع ایران تشکر کرد. به همین ترتیب، واهان کوستانیان، معاون وزیر امور خارجه ارمنستان، نیز با همتای ایرانی خود تماس گرفت و در حساب شخصی خود در شبکه‌های اجتماعی، از حمایت ایران از تمامیت ارضی ارمنستان قدردانی کرد.
ادگار واردانیان، پژوهشگر علوم سیاسی اهل ارمنستان، درباره واکنش ایران با آزاتوتیون گفت‌وگو کرد. واردانیان گفت که این واکنش ایران بر اظهارات موجود مبتنی است و این کشور رویکردی پیشگیرانه نشان می‌دهد. او درباره تلاش ایران اظهار داشت که این فعالیت بی‌سابقه بوده و حتی بسیاری از کارشناسان امور ایران را شگفت‌زده کرده است. او تأکید کرد که گفتمان کنونی تفاوت چشمگیری با مواضع پیشین دارد. واردانیان گفت که به نظرش ممکن است در نشست‌های غیرعلنی اطلاعات نگران‌کننده‌تر و مشخص‌تری مطرح باشد که علت تمامی این واکنش‌هاست، اما حتی اطلاعات علنی نیز برای نگرانی دولت‌های مربوط کافی است.
روبن ملکونیان، رئیس دانشکده و ترک‌شناس دانشگاه دولتی ایروان، نیز از جمله افرادی بود که به وضعیت منطقه و رویکرد ایران توجه نشان داد. ملکونیان با بیان اینکه «آماده کردن جامعه در قرن ۲۱ برای رویارویی با ترکیه با سرودهای فدایی قرن ۱۹ ویرانگر است»، گفت که پرداختن به مسائل امروز با روش‌های قدیمی ویرانگر خواهد بود. او به تغییرات ژئوپلیتیکی منطقه و نقش موازنه‌گر ایران اشاره کرد. او تأکید کرد که ارمنستان در برابر نفوذ رو به افزایش ترکیه در منطقه، قدرت کافی ندارد. ملکونیان گفت موضع ایران عاملی موازنه‌گر است و سفیر ایران مخالفت خود را با «کریدور زنگزور» تکرار کرده است.
گارو پایلان، نماینده پیشین مجلس ملی کبیر ترکیه، نیز از جمله افرادی بود که درباره این موضوع با رسانه‌های ارمنستان سخن گفت. پایلان در گفت‌وگو با آراووت اظهار داشت که گشایش راه یادشده می‌تواند پیامدهای جدی برای ارمنستان داشته باشد و استقلال این کشور را به خطر اندازد. او همچنین گفت برای تکرار نکردن اشتباهات گذشته، نباید به یک قدرت واحد تکیه کرد.
نتیجه‌گیری
دولت ارمنستان، در عین تداوم تأکید بر حفظ حقوق حاکمیتی کشور، با ایده راه حمل‌ونقل مخالفت نمی‌کند. پاشینیان می‌کوشد روند را بر پایه طرح «چهارراه صلح» پیش ببرد. از سوی دیگر، اصلاح قانون اساسی ارمنستان در اولویت پاشینیان قرار دارد. در ارمنستان، چهره‌های نزدیک به حکومت و غرب، در عین پذیرش ضرورت‌های ژئوپلیتیکی، از تقویت روابط با اتحادیه اروپا و کاهش وابستگی به روسیه دفاع می‌کنند. مخالفان نیز همچنان دولت پاشینیان را به ضعف متهم می‌کنند. با این حال، آنچه پاشینیان را با وجود شکست در جنگ در قدرت نگه داشته، خواست مردم برای پایان یافتن وابستگی ارمنستان به روسیه است. ارمنستان که از روسیه حمایتی ندیده، هرچند ایران را عاملی موازنه‌گر می‌داند، به دلیل شرایطی که خود ایران نیز در آن قرار دارد، نمی‌تواند آن را تنها تکیه‌گاه خود بداند.
این نوشته نخستین بار در ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۴ در TAV منتشر شد.