Στα μέσα Ιουλίου, οι ΗΠΑ επανέλαβαν τα πλήγματα στο ιρανικό έδαφος, συνεχίζοντάς τα νύχτα με τη νύχτα. Το Ιράν απάντησε με επιθέσεις πυραύλων και μη επανδρωμένων αεροσκαφών εναντίον των κρατών του Κόλπου που φιλοξενούν αμερικανικές δυνάμεις. Η εμπορική διέλευση από τα Στενά του Ορμούζ έχει ουσιαστικά σταματήσει και τα ασφάλιστρα πολεμικού κινδύνου έχουν ανέλθει έως και στο 10% της αξίας ενός πλοίου. Όλα αυτά εκτυλίχθηκαν μόλις έναν μήνα μετά την υπογραφή μνημονίου συνεννόησης στο Ισλαμαμπάντ στις 17 Ιουνίου. Ωστόσο, οι στρατιωτικές κινήσεις από μόνες τους δεν εξηγούν την πορεία των εξελίξεων. Καμία από τις πρωτεύουσες που υπέγραψαν δεν μπορεί να συγκεντρώσει την πολιτική βούληση να υπερασπιστεί το κείμενο απέναντι στη δική της κοινή γνώμη.
Το Μνημόνιο του Ισλαμαμπάντ είναι ένα προσωρινό πλαίσιο 14 σημείων που σταμάτησε τον πόλεμο. Προβλέπει χρονοδιάγραμμα διαπραγματεύσεων 60 ημερών, άρση του αποκλεισμού, ελεύθερη διέλευση από τα Στενά του Ορμούζ, ένα μεγάλο ταμείο ανοικοδόμησης και μείωση του βαθμού εμπλουτισμού των αποθεμάτων ουρανίου μέσω ανάμειξης. Δεν έλυσε όμως τις κρισιμότερες διαφορές των πλευρών. Τις ανέβαλε.
Οι αλληλοκατηγορίες για παραβιάσεις εμφανίστηκαν ήδη από την πρώτη εβδομάδα. Στα τέλη Ιουνίου, ιρανικοί πύραυλοι έπληξαν βάσεις στο Κουβέιτ και στο Μπαχρέιν. Στις αρχές Ιουλίου, εμπορικά δεξαμενόπλοια δέχθηκαν πλήγματα στον Κόλπο και οι ΗΠΑ απάντησαν με επιθέσεις σε περισσότερους από 80 στόχους. Στις 7 Ιουλίου, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε ότι ο πόλεμος με το Ιράν επρόκειτο να ξαναρχίσει. Η Τεχεράνη ανέστειλε τις υποχρεώσεις της στις 13 Ιουλίου. Παρ’ όλα αυτά, οι δύο πλευρές δεν έχουν διακόψει πλήρως τις τεχνικές επαφές που συνεχίζονται μέσω της διαμεσολάβησης του Κατάρ και του Πακιστάν.
Στρατηγικές και στόχοι στο πεδίο της μάχης
Η επιλογή στόχων στο πεδίο υποδεικνύει έναν συστηματικό σκοπό πέρα από την τιμωρία. Οι ΗΠΑ κατέστρεψαν πρώτα τις υποδομές παράκτιων ραντάρ, αντιπλοϊκών πυραύλων και ταχέων σκαφών επίθεσης και στη συνέχεια στράφηκαν στις γέφυρες και στις σιδηροδρομικές γραμμές που συνδέουν το Μπαντάρ Αμπάς με την ενδοχώρα. Τις επιθέσεις συνόδευσαν ναυτικός αποκλεισμός και απόπειρα επιβολής τελών διέλευσης από τα Στενά. Η πραγματική αναμέτρηση, επομένως, δεν αφορά το αν τα Στενά θα παραμείνουν ανοιχτά, αλλά το ποιος θα καθορίζει τους κανόνες διέλευσης.
Η απάντηση του Ιράν ακολουθεί παρόμοια λογική. Η Τεχεράνη έχει στοχοποιήσει αμερικανικά ραντάρ και εφοδιαστικές υποδομές σε ολόκληρη την περιοχή, κάνοντας τις χώρες υποδοχής να αισθανθούν το κόστος του πολέμου. Καθώς καμία πλευρά δεν μπορεί να καταστήσει αποδεκτή μια υποχώρηση στο εσωτερικό της, η κλιμάκωση αυτοτροφοδοτείται.
Από το πεδίο μπορούν επίσης να αντληθούν ενδείξεις για το επόμενο κατώφλι. Ο Τραμπ έχει δηλώσει ότι αφήνει τις ενεργειακές υποδομές για το τέλος, αλλά ότι τελικά θα τις πλήξει. Σύμφωνα με αναφορές, στις επιλογές που συζητούνται στην Ουάσιγκτον περιλαμβάνονται η κατάληψη ιρανικών νησιών κοντά στα Στενά και η επίθεση στο υπόγειο πυρηνικό συγκρότημα κοντά στη Νατάνζ. Το ότι οι πυρηνικές εγκαταστάσεις έχουν μείνει ανέπαφες στο τρέχον κύμα επιθέσεων υποδηλώνει, προς το παρόν, περισσότερο ένα μέσο πίεσης που διατηρείται σε εφεδρεία παρά ενεργή προετοιμασία. Ωστόσο, οι αναφορές ότι δεκάδες επιπλέον αεροσκάφη εναέριου ανεφοδιασμού μετακινούνται προς την περιοχή, με το Ισραήλ να συγκαταλέγεται στους προορισμούς τους, υποδηλώνουν προπαρασκευαστικές κινήσεις για μια επιχείρηση που θα φτάνει βαθιά στο εσωτερικό της χώρας.
Σημασία έχει επίσης το ισοζύγιο δυνατοτήτων. Εκτιμάται ότι το απόθεμα βαλλιστικών πυραύλων του Ιράν, που αριθμούσε χιλιάδες πριν από τον πόλεμο, έχει εξαντληθεί σε σοβαρό βαθμό, ενώ οι εκτοξευτές και η παραγωγική του βάση έχουν καταστραφεί σε σημαντικό βαθμό. Η Τεχεράνη προσπαθεί να επιταχύνει την παραγωγή, αλλά το χάσμα μεταξύ κατανάλωσης και αναπλήρωσης διευρύνεται. Το Ιράν δεν μπορεί να διατηρεί επ’ αόριστον αυτόν τον ρυθμό. Ταυτόχρονα, το κλειστό Ορμούζ επιβάλλει κόστος σε όλους μέσω των παγκόσμιων αγορών ενέργειας, γεγονός που δείχνει ότι ούτε η Ουάσιγκτον διαθέτει απεριόριστο χρόνο.
Αντιμαχόμενες ομάδες στο Ιράν
Η κατανόηση της Τεχεράνης απαιτεί να εξεταστεί η μετάβαση στην ηγεσία όσο και ο πόλεμος. Ο Ανώτατος Ηγέτης Μοτζταμπά Χαμενεΐ δεν έχει εμφανιστεί δημόσια μετά τον θάνατο του πατέρα του και γνωστοποιεί τη βούλησή του με γραπτά μηνύματα. Εγκρίνοντας το Μνημόνιο, σημείωσε ότι ο ίδιος σκεφτόταν διαφορετικά, αλλά έδωσε την άδειά του, μια στάση που τον προφυλάσσει από την ευθύνη για το αποτέλεσμα. Στις αρχές Ιουλίου όρισε την εκδίκηση ως τη βούληση του έθνους. Στα μέσα Ιουλίου απέρριψε την υπογραφή του Τραμπ ως άνευ αξίας. Όταν το αξίωμα που ενέκρινε τη διπλωματία υπονομεύει τη νομιμοποίηση αυτού του διαύλου, η διαπραγματευτική ομάδα μένει ανυπεράσπιστη.
Η ομάδα αυτή δρα μέσα σε ένα περιθώριο που συρρικνώνεται. Ο πρόεδρος του Κοινοβουλίου Μοχαμάντ Μπαγκέρ Γαλιμπάφ υπερασπίστηκε τη διαδικασία, διατηρώντας παράλληλα ανοιχτό ένα ενδεχόμενο αποχώρησης, δηλώνοντας ότι δεν έχει νόημα να παραμένει το Ιράν δεσμευμένο σε ένα κείμενο από το οποίο δεν ωφελείται. Ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν βρέθηκε αντιμέτωπος με συνθήματα που κατήγγειλαν τον συμβιβασμό στις τελετές κηδειών, όπου ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί δέχθηκε σωματική επίθεση. Εκείνο που τους κρατά στο τραπέζι είναι πρωτίστως η οικονομία. Οι επίσημες προειδοποιήσεις ότι θα υπάρξουν ελλείψεις βασικών αγαθών αν συνεχιστούν οι κυρώσεις και ο αποκλεισμός έχουν μετατρέψει τη διαπραγμάτευση από προτίμηση σε αναγκαιότητα. Πράγματι, στις τεχνικές επαφές στην Ντόχα στις αρχές Ιουλίου εξετάστηκαν ένας δίαυλος διαχείρισης παραβιάσεων και η μερική αποδέσμευση δεσμευμένων περιουσιακών στοιχείων.
Στο επίκεντρο του αντίπαλου στρατοπέδου βρίσκονται το Μέτωπο Παϊνταρί και η πτέρυγα που συσπειρώνεται γύρω από τον φονταμενταλιστή Σαΐντ Τζαλιλί. Το μπλοκ αυτό παρουσίασε εξαρχής το Μνημόνιο ως συνθηκολόγηση, επιμένοντας ότι η Ουάσιγκτον δεν σκόπευε ποτέ να το εφαρμόσει. Ο βουλευτής Μαχμούντ Ναμπαβιάν διέρρευσε το κείμενο στον Τύπο πριν από την υπογραφή του, κατηγόρησε τους διαπραγματευτές ότι υπερέβησαν τις γραμμές του Ανώτατου Ηγέτη και αναρωτήθηκε ανοιχτά αν βρισκόταν σε εξέλιξη πραξικόπημα. Η απώλεια της θέσης του στην κοινοβουλευτική Επιτροπή Εθνικής Ασφάλειας στα μέσα Ιουλίου ερμηνεύεται ως ένδειξη της αποφασιστικότητας της ηγεσίας να περιορίσει αυτή την πτέρυγα. Η εκστρατεία του σκληροπυρηνικού Τύπου εναντίον των διαπραγματευτών, οι σκληρές δηλώσεις μελών της Συνέλευσης των Εμπειρογνωμόνων και το κοινοβουλευτικό νομοσχέδιο που διεκδικεί πλήρη κυριαρχία επί του Ορμούζ αποτελούν μέσα της ίδιας εκστρατείας. Αντίστοιχα, οι κηδείες στις αρχές Ιουλίου μετατράπηκαν σε επίδειξη ισχύος της, με συνθήματα εκδίκησης να υψώνονται από πλήθη εκατομμυρίων.
Δεν πρόκειται απλώς για μια επιλογή μεταξύ πολέμου και διπλωματίας. Κάτω από αυτήν εξελίσσεται ένας αγώνας για το ποιος θα επικρατήσει στην τάξη πραγμάτων μετά τον Χαμενεΐ. Η σκληροπυρηνική πτέρυγα, που δεν έχει πρόσβαση στον νέο Ανώτατο Ηγέτη, ανησυχεί επειδή η λήψη αποφάσεων έχει συγκεντρωθεί στην ορατή τρόικα των Γαλιμπάφ, Πεζεσκιάν και Αραγτσί. Καθώς ο κύριος κορμός των συντηρητικών μετακινείται προς τους διαπραγματευτές, ο φόβος της περιθωριοποίησης σε αυτούς τους κύκλους εντείνεται. Η ρητορική περί πραξικοπήματος αποτελεί περισσότερο έκφραση αυτού του φόβου παρά διαπίστωση γεγονότος. Υπάρχει και ένα παράδοξο εδώ. Κάθε αμερικανικό πλήγμα εναντίον των ναυτικών μέσων του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης αποδυναμώνει τα εργαλεία των σκληροπυρηνικών, αλλά τα ίδια πλήγματα επιβεβαιώνουν τη θέση τους ότι το Μνημόνιο δεν είναι αξιόπιστο.
Εσωτερικές πιέσεις στις ΗΠΑ και στο Ισραήλ
Η εσωτερική πολιτική που τροφοδοτεί την κλιμάκωση δεν περιορίζεται στην Τεχεράνη. Στην Ουάσιγκτον, οι αξιωματούχοι που ηγούνται των διαπραγματεύσεων τάσσονται υπέρ της διατήρησης των συνομιλιών, ενώ ο μηχανισμός ασφαλείας υποστηρίζει την άσκηση μεγαλύτερης πίεσης. Η συζήτηση στο Κογκρέσο για τις πολεμικές εξουσίες συνεχίζεται και τα δύο νομοθετικά σώματα έχουν εγκρίνει ψηφίσματα που ζητούν την απόσυρση των δυνάμεων. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι η υποστήριξη στον πόλεμο έχει υποχωρήσει περίπου στο ένα τρίτο και η αμφισβήτηση δεν προέρχεται μόνο από την αντιπολίτευση, αλλά και από τους κύκλους των μέσων ενημέρωσης που έφεραν τον Τραμπ στην εξουσία.
Η διευρυνόμενη αυτή διαφωνία ωθεί την κυβέρνηση σε ένα αφήγημα που επιρρίπτει την ευθύνη στην Τεχεράνη. Ο θάνατος δύο Αμερικανών στρατιωτών σε πυραυλικό πλήγμα εναντίον βάσης στην Ιορδανία, οι πρώτες τέτοιες απώλειες από τον Μάρτιο, έχει μεταφέρει τη συζήτηση σε νέα φάση. Ενισχύει τόσο την πίεση για σκληρή απάντηση όσο και τη θέση όσων αμφισβητούν το κόστος του πολέμου. Ακόμη και εν μέσω των απωλειών, ο Λευκός Οίκος συνεχίζει να τονίζει ότι η πόρτα της διαπραγμάτευσης παραμένει ανοιχτή.
Στο Ισραήλ, το χρονοδιάγραμμα είναι καθοριστικό. Με το Κοινοβούλιο να έχει διαλυθεί, η χώρα οδεύει σε εκλογές στα τέλη Οκτωβρίου και η αντιπολίτευση παρουσιάζει το Μνημόνιο ως αποτυχία που δεν περιόρισε με διαρκή τρόπο τις πυρηνικές και πυραυλικές δυνατότητες του Ιράν. Ο πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου έχει δηλώσει ότι ο πόλεμος δεν έχει τελειώσει και έχει σηματοδοτήσει ετοιμότητα για νέο κύμα επιθέσεων.
Η Ουάσιγκτον, από την πλευρά της, διεξήγαγε την τρέχουσα εκστρατεία χωρίς να εμπλέξει το Ισραήλ, αν και τα αεροσκάφη ανεφοδιασμού που κατευθύνονται τώρα προς αυτό υποδηλώνουν ότι αυτή η απόσταση μπορεί να μη διαρκέσει. Σύμφωνα με αναφορές, οι αραβικές πρωτεύουσες ασκούν όλο και πιο ανοιχτά πίεση στην Ουάσιγκτον για περιφερειακή αποκλιμάκωση. Η σκληρυνόμενη ρητορική μιας κυβέρνησης που βρίσκεται υπό εκλογική πίεση αποτελεί το τρίτο επίπεδο της κλιμάκωσης.
Το Μνημόνιο δεν έλυσε τα υποκείμενα προβλήματα. Τα πάγωσε. Σε συνδυασμό με εσωτερικές ισορροπίες που τιμωρούν τον συμβιβασμό και επιβραβεύουν την αδιαλλαξία, αυτά τα παγωμένα προβλήματα αναζωπυρώθηκαν.
Αξίζει να παρακολουθούνται τέσσερις δείκτες. Ο πρώτος είναι αν τα πλήγματα θα υπερβούν το κατώφλι των ενεργειακών και πυρηνικών υποδομών. Ο δεύτερος είναι αν η παράκτια εκστρατεία προαναγγέλλει αμφίβια επιχείρηση. Οι κατεστραμμένες γέφυρες γύρω από το Μπαντάρ Αμπάς, η σταδιακή αποδιάρθρωση των παράκτιων αμυνών σε διαδοχικά επίπεδα και οι δυνάμεις απόβασης που μετακινήθηκαν στην περιοχή αντιστοιχούν σε μεγάλο βαθμό σε όσα θα απαιτούσε μια επιχείρηση εναντίον των νησιών των Στενών. Το αν αυτή η προετοιμασία έχει μετατραπεί σε απόφαση θα φανεί από βήματα της τελικής φάσης, όπως η μετακίνηση ναρκαλιευτικών προς τα Στενά. Ο τρίτος είναι αν ο δίαυλος διαμεσολάβησης θα λειτουργήσει ξανά. Ο τέταρτος είναι αν η αναστολή εκ μέρους της Τεχεράνης, που προς το παρόν δεν φτάνει έως την επίσημη αποχώρηση, θα γίνει μόνιμη. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν μπορεί να σωθεί το Μνημόνιο. Είναι αν μια συμφωνία που πλέον κοστίζει περισσότερο να την υπερασπιστεί κανείς παρά να την παραβιάσει μπορεί ακόμη να σταθεί σε οποιαδήποτε από τις τρεις πρωτεύουσες.
Το άρθρο αυτό δημοσιεύθηκε αρχικά στην Daily Sabah στις 23 Ιουλίου 2026.