Όπως είναι γνωστό, το Servet-i Fünûn ήταν ένα σημαντικό λογοτεχνικό και πολιτιστικό περιοδικό που εκδιδόταν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία στα τέλη του 19ου αιώνα. Το περιοδικό, που ιδρύθηκε το 1891 από τον Αχμέτ Ιχσάν Τοκγκιόζ, αρχικά έδινε έμφαση στις φυσικές επιστήμες και σε τεχνικά θέματα. Ωστόσο, όταν ο Τεβφίκ Φικρέτ ανέλαβε τη διεύθυνση σύνταξης το 1896, ο προσανατολισμός του μετατοπίστηκε προς τη λογοτεχνία και την τέχνη. Το Servet-i Fünûn, που κυκλοφορούσε εβδομαδιαία, εξελίχθηκε σε μία από τις μακροβιότερες και επιδραστικότερες εκδόσεις της εποχής. Έγινε επίσης το κέντρο της ομώνυμης λογοτεχνικής ομάδας και έπαιξε σημαντικό ρόλο στον εκσυγχρονισμό της τουρκικής λογοτεχνίας. Φιλοξενώντας, εκτός από νέα και πρωτότυπα λογοτεχνικά έργα, και μεταφράσεις από τη δυτική λογοτεχνία, το Servet-i Fünûn έφερε τους Οθωμανούς διανοουμένους σε επαφή με την παγκόσμια λογοτεχνία. Το περιοδικό, που συνέχισε να εκδίδεται έως το 1944, έστω και με ορισμένες διακοπές, άφησε βαθιά ίχνη στην ιστορία του τουρκικού πολιτισμού και της λογοτεχνίας.
Η ανάληψη της διεύθυνσης του Servet-i Fünûn από τον Τεβφίκ Φικρέτ αποτέλεσε καμπή στην ιστορία της έκδοσης. Ο Φικρέτ, που ανέλαβε τη διεύθυνση σύνταξης το 1896, μετέφερε το επίκεντρό της από τις φυσικές επιστήμες στη λογοτεχνία. Κατά την περίοδο αυτή, το περιοδικό συγκέντρωσε τους πιο ταλαντούχους νέους συγγραφείς και ποιητές της εποχής και έγινε σχεδόν μια λογοτεχνική σχολή. Υπό την καθοδήγηση του Φικρέτ, οι επιρροές της δυτικής λογοτεχνίας έγιναν πιο εμφανείς και άρχισαν να δημοσιεύονται έργα εμπνευσμένα ιδίως από τον γαλλικό συμβολισμό. Σημαντικά πρόσωπα όπως ο Χαλίτ Ζιγιά Ουσακλίγκιλ, ο Μεχμέτ Ραούφ και ο Τζενάπ Σαχαμπετίν δημοσίευσαν τότε έργα τους στο περιοδικό. Ο Τεβφίκ Φικρέτ απλοποίησε τη γλώσσα του περιοδικού και εμπλούτισε το περιεχόμενό του. Ωστόσο, το 1901 αναγκάστηκε να αποχωρήσει λόγω πολιτικών πιέσεων. Παρ’ όλα αυτά, τα πέντε χρόνια υπό τη διεύθυνσή του έπαιξαν κρίσιμο ρόλο στον εκσυγχρονισμό της τουρκικής λογοτεχνίας και η περίοδος αυτή ονομάστηκε «Edebiyat-ı Cedide» (Νέα Λογοτεχνία).
Πέρα από όλα αυτά
Η σημασία του περιοδικού στην ιστορία της λογοτεχνίας και των εκδόσεών μας είναι αναμφίβολα τεράστια. Ωστόσο, δεν θα αναπτύξω εκτενώς αυτά τα ζητήματα σε αυτό το κείμενο. Υπάρχει μια άλλη πλευρά της σημασίας του περιοδικού που διακρίνω εγώ. Όταν μόλις είχα ολοκληρώσει το πρώτο έτος των προπτυχιακών μου σπουδών, είχα προμηθευτεί δεκάδες τεύχη από ένα παλαιοβιβλιοπωλείο στο Καντίκιοϊ. Όταν άρχισα να πιάνω στα χέρια μου και να εξετάζω τα τεύχη, δύο πράγματα μου τράβηξαν την προσοχή:
1. Πόσο μεγάλη ευλογία ήταν για εκείνη την εποχή το γεγονός ότι ήταν εικονογραφημένο
2. Πώς οι εικόνες αυτές μπορούσαν, σαν όπλο, να ανοίξουν ορίζοντες...
Ως παιδιά μιας γενιάς που γεννήθηκε στον κόσμο της τηλεόρασης και συνήθισε τα έξυπνα τηλέφωνα, δεν νομίζω ότι μπορούμε να συλλάβουμε πλήρως τη σημασία και τον επαναστατικό χαρακτήρα της φωτογραφίας. Αυτό μου θυμίζει όσα έχω διαβάσει για τη σημασία του έργου του Μάρκο Πόλο. Σχεδόν όλοι οι συγγραφείς αναφέρονται στην τεράστια περιέργεια που προκάλεσαν τα γραπτά του Πόλο στην Ευρώπη για τον κόσμο έξω από αυτήν και στον μετασχηματισμό που γέννησε αυτή η περιέργεια. Η φωτογραφία πέτυχε παρόμοιο μετασχηματισμό, ίσως με πολύ μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα. Άλλωστε, μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα, το μόνο που έβγαζε κάποιον έξω από τον δικό του κόσμο ήταν οι προφορικές αφηγήσεις και οι ιστορίες. Με τη φωτογραφία, αυτό απέκτησε οπτική μορφή. Οι ιστορίες υποστηρίζονταν πλέον από εικόνες. Για παράδειγμα, τόποι όπως το Παρίσι, το Λονδίνο και η Βιέννη, αλλά και το πώς ντυνόταν ή έμοιαζε ο τσάρος της Ρωσίας, ο πρίγκιπας της Βουλγαρίας κ.ά., μπορούσαν πια να γίνουν ορατά μέσα από αυτά τα περιοδικά. Το Servet-i Fünûn δεν είναι απλώς ένα λογοτεχνικό περιοδικό. Περιγράφει τι είδους μέρος είναι το Χάιντ Παρκ. Παρουσιάζει την τελευταία λέξη της ευρωπαϊκής μόδας. Και όλα αυτά τα κάνει υποστηρίζοντάς τα με εικόνες.
«Η Αυτού Μεγαλειότητα ο Αυτοκράτορας της Ρωσίας Νικόλαος Β΄» — 1896
Φανταστείτε για μια στιγμή ότι είστε ένας νέος Οθωμανός και βρίσκετε ένα περιοδικό που σας δίνει νέες πληροφορίες, ακόμη και εικόνες, για τόπους και πρόσωπα για τα οποία ακούγατε πάντοτε. Γι’ αυτό ακριβώς το Servet-i Fünûn ήταν τόσο σημαντικό και, για τον ίδιο λόγο, «επικίνδυνο». Δεν ήταν, βέβαια, το μοναδικό περιοδικό με αυτά τα χαρακτηριστικά, αλλά η ομάδα και το δίκτυό του έμοιαζαν με το Τσάμπιονς Λιγκ της εποχής. Αυτό το έκανε να ξεχωρίζει ιδιαίτερα. Πολλά έργα που σήμερα χαρακτηρίζουμε κλασικά παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά στο κοινό μέσα από αυτό το περιοδικό. Πολλά ποιήματα τυπώθηκαν για πρώτη φορά εδώ. Επομένως, για εκείνη την εποχή ήταν σαν ατμομηχανή στο πεδίο των ιδεών.
Τεβφίκ Φικρέτ;
Έχουν δημοσιευτεί πολλά άρθρα και βιβλία για τον Τεβφίκ Φικρέτ. Δεν έχει νόημα να επαναλάβουμε εδώ τα ίδια. Ένα από τα στοιχεία που τον έκαναν ξεχωριστό και διάσημο είναι και όσα έγραψα παραπάνω. Αν αφήσουμε κατά μέρος την προσωπική του ζωή, υπάρχουν πολλά σημεία που θα μπορούσαν να επικριθούν και στην ποίηση και στη συγγραφική του δραστηριότητα, ιδίως αν ληφθούν υπόψη οι «εμπνεύσεις» του από τον Βίκτορα Ουγκό και τη γαλλική λογοτεχνία. Όμως η δύναμη της πένας του είναι επίσης προφανής. Ο Φικρέτ είναι το πρόσωπο που προβάλλει μια «ιδέα». Ήταν σημαντικός επειδή, πέρα από την ποίησή του, βρισκόταν επικεφαλής ενός περιοδικού που παρακολουθούσε καθετί σχετικό με την ευρωπαϊκή ζωή. Οι άνθρωποι μάθαιναν από το περιοδικό του τι έτρωγαν και τι έπιναν οι Ευρωπαίοι και έβλεπαν με εικόνες τι υπήρχε και πού. Ήταν επικεφαλής μιας εφημερίδας που έδινε κατεύθυνση σε όλα αυτά. Βρισκόταν στο τιμόνι της πλατφόρμας και καθόριζε την πορεία της. Κρατούσε το πηδάλιο του κόσμου των ιδεών.
Σημείωση για όσους ενδιαφέρονται: Υπάρχει επίσης μια εξαιρετική βάση δεδομένων για το Servet-i Fünûn. Όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να βρει πολλά τεύχη του περιοδικού εδώ: http://www.servetifunundergisi.com/sayilar/