کم‌آبی و خشکسالی در ایران، که در پی تغییر اقلیم و سیاست‌های نادرست آبی شدت گرفته است، با آغاز گرم شدن هوا بار دیگر در صدر موضوعات روز کشور قرار می‌گیرد. در این چارچوب، وضعیت دریاچه ارومیه در استان آذربایجان غربی ایران نیز دوباره موضوع بحث شده است. این دریاچه هم به‌دلیل اهمیتش به‌عنوان منبع آب برای منطقه و هم به‌دلیل بحث‌های سیاسی پیرامون آن، در مسئله خشکسالی ایران اهمیتی نمادین دارد. ده سال است که برای جلوگیری از خشک شدن دریاچه و بهبود وضعیت آن، اقدامات گوناگونی انجام می‌شود. در مطلبی که در سال ۲۰۲۱ در خبرگزاری آنادولو منتشر شد، آمده بود که مقام‌های ایرانی امیدوارند بر اساس نقشه راه تهیه‌شده برای دریاچه‌ای که تا سال ۲۰۱۳، نود درصد آن خشک شده بود، تا سال ۲۰۲۷ دوباره به سطح مطلوب برسند. بااین‌حال، اظهارات عیسی کلانتری، معاون پیشین رئیس‌جمهور و وزیر پیشین کشاورزی، در یک همایش در سال ۲۰۲۲ نشان می‌دهد که وضعیت چندان امیدوارکننده نیست. کلانتری گفته بود که کارشناسان از اواسط دهه ۱۹۹۰ درباره این موضوع هشدار داده‌اند، اما مسئولان آن را جدی نگرفته‌اند. او همچنین با بیان اینکه «سرنوشت نظام ایران به این دریاچه که ۹۵ درصد کوچک شده است وابسته است»، بر جدی بودن وضعیت تأکید کرده بود.
مهم‌ترین اقدام برای جلوگیری از خشک شدن دریاچه، کانالی است که قرار است آب سد کانی‌سیب را، که در زمان ساختش بحث‌های بسیاری برانگیخته بود، به دریاچه ارومیه منتقل کند. این کانال در ۲۴ فوریه ۲۰۲۳ افتتاح شد. کانال با تأمین مالی صندوق توسعه ملی و قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا، وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ساخته شده است. با این کانال انتقال آب به طول ۳۶ کیلومتر، که ساخت آن در سال ۲۰۱۶ آغاز شد، برنامه‌ریزی شده است که سالانه ۳۰۰ میلیون مترمکعب آب به دریاچه ارومیه منتقل شود و با تکمیل مرحله دوم، این میزان به ۶۰۰ میلیون مترمکعب افزایش یابد. محمدرضا کاویانپور، رئیس مؤسسه تحقیقات آب وزارت نیروی جمهوری اسلامی ایران، در سخنان روزهای اخیر خود به اهمیت کانال اشاره کرده و گفته است که انتقال آب از سد کانی‌سیب به دریاچه اقدامی احیاگر است و در صورت اجرایی شدن آن و مناسب بودن بارش‌ها، این ظرفیت را می‌توان افزایش داد. بااین‌حال، کاویانپور با بیان اینکه «در هر صورت، احیای دریاچه ارومیه به تغییرات شرایط اقلیمی و جوی و بارش‌ها بستگی دارد»، بر وابستگی وضعیت به بارش‌ها تأکید کرده است. کاویانپور در همان سخنان گفته است که این تلاش وزارت نیرو تا حد زیادی به بارندگی وابسته است، اما ستاد احیای دریاچه ارومیه که تشکیل شده، به حفظ و بهبود وضعیت دریاچه تا حد امکان کمک خواهد کرد.
با افتتاح کانال انتقال آب کانی‌سیب، در یک ماه اخیر شمار خبرهای مربوط به ارومیه در مطبوعات ایران نیز افزایش یافته است. این خبرها معمولاً با زبانی مثبت برای امیدبخشی به مردم نوشته می‌شوند و موضوع آن‌ها روزنه امید در احیای دریاچه ارومیه و علل خشک شدن آن است. برای نمونه، در خبری که در انتخاب منتشر شد، «بازگشت دریاچه ارومیه به زندگی» با عکس‌هایی ارائه شده بود. همچنین خبر دیگری که در خبرگزاری فارس انتشار یافت، از افزایش امیدها به احیای دریاچه ارومیه در صورت اعتماد به توانایی متخصصان ایرانی سخن می‌گوید. در این خبر آمده است که انتقال آب به دریاچه از طریق کانال کانی‌سیب، امید را در دل‌ها زنده کرده است. به همین ترتیب، خبری که در ایرنا منتشر شد، عنوان «قایق‌های دریاچه ارومیه بر موج‌های امید سوار می‌شوند» را دارد. در این خبر، وضعیت دشوار دریاچه به‌تفصیل شرح داده شده و با تأکید بر لزوم نگاهی فراتر از سیاست به موضوع و مقصر دانستن دولت‌های پیشین، توضیح داده شده است که دولت کنونی تا چه اندازه به این مسئله اهمیت می‌دهد و به آن توجه دارد. بر اساس این خبر، مساحت دریاچه نسبت به سال گذشته ۳۱۱ کیلومترمربع افزایش یافته و به ۱۲۴۱ کیلومترمربع رسیده است. همچنین حجم آب دریاچه به یک میلیارد و ۵۷۰ میلیون مترمکعب رسیده است.
نسبت دادن کانال انتقال آب کانی‌سیب به دولت رئیسی، واکنش حامیان دولت پیشین را برانگیخته است. در کانال تلگرامی حسن روحانی توضیحی در این زمینه منتشر و گفته شد: «ساخت سد کانی‌سیب در سال ۲۰۱۶ آغاز شد و در سال ۲۰۲۰ پایان یافت. هنگامی که دولت جدید بر سر کار آمد، از خط انتقال آب ۳۶ کیلومتری تنها ۱۴۰۰ متر باقی مانده بود.»
تأثیر کانال انتقال آب کانی‌سیب بر احیای دریاچه به‌مرور روشن خواهد شد. از سوی دیگر، با توجه به سخنان کاویانپور، رئیس مؤسسه تحقیقات آب، می‌توان تصور کرد که این پروژه به‌تنهایی راه‌حلی برای تنش آبی و خشکسالی منطقه نخواهد بود. بااین‌حال، اهمیت این پروژه نه‌تنها برای نجات دریاچه، بلکه برای پرهیز از پیامدهای سیاسی خشک شدن دریاچه ارومیه نیز آشکار است. زیرا می‌توان گفت که دولت با این پروژه، در برابر اعتراض چندین‌ساله مخالفان مبنی بر اینکه «هیچ کاری انجام نمی‌شود!»، موقعیت خود را تقویت کرده و فضایی برای اندکی نفس کشیدن گشوده است. با توجه به شیوه معرفی افتتاح کانال از سوی سیاستمداران و رسانه‌ها، بحث «من انجامش دادم» میان دولت جدید و دولت پیشین، و زبانی که طرف‌ها به کار می‌برند، وزن سیاسی کانال و امیدهای بسته‌شده به آن به‌روشنی دیده می‌شود.
این نوشته نخستین بار در ۳۱ مارس ۲۰۲۳ در مرکز مطالعات ایران (ایرام) منتشر شده است.
پیوند: https://www.iramcenter.org/urmiye-golunun-restorasyon-cabalari-ve-siyasi-yansimalari-2351