وزارت امور مهاجرین و عودت‌کنندگان افغانستان اعلام کرده است که ایران در ماه گذشته حدود ۷۰۰۰ پناهجوی افغان را که در این کشور حضور داشتند، به افغانستان اخراج کرده است. همچنین کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان (UNHCR) در بیانیه‌ای در ماه ژوئیه اعلام کرده است که ایران ۶۵ درصد از پناهجویانی را که به‌تازگی وارد کشور شده‌اند، بازداشت و به افغانستان اخراج کرده است. در واقع، این امر ادامه وضعیتی است که طی دو سال اخیر رو به افزایش بوده است. زیرا سازمان بین‌المللی مهاجرت (IOM) نیز سال گذشته در اظهارنظری مشابه گفته بود که در طول سال بیش از یک میلیون افغان اخراج شده‌اند. با در نظر گرفتن جمعیت حدود چهل میلیونی افغانستان، می‌توان بزرگی این ارقام را درک کرد.
علاوه بر تمام این اخراج‌ها، از ماه آوریل ویدئوهایی از ایران درباره خشونت علیه پناهجویان افغان در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده است. در کنار بدرفتاری با پناهندگانی که در مرز بازداشت می‌شوند، تنش‌ها در سطح جامعه نیز رو به افزایش گذاشته است. برای نمونه، اظهارات محمدتقی ایرانی، معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار بوشهر، در ماه‌های گذشته بحث‌برانگیز شد. ایرانی در سخنان خود گفته بود که به تمام مردم «شریف» استان هشدار داده‌اند که نباید با اجاره دادن خانه یا ملک به پناهجویان، به اسکان آنان کمک کنند یا به آنان کار بدهند یا برایشان کار پیدا کنند؛ در غیر این صورت، نیروهای انتظامی وارد عمل خواهند شد و کسانی که محل حضور این افراد را گزارش نکنند، با مجازات روبه‌رو خواهند شد. همچنین در سراسر ایران، شمار گشت‌های پلیس در مناطقی که پناهجویان در آن‌ها بیشتر زندگی می‌کنند افزایش یافته و با بیشتر شدن دفعات کنترل جاده‌ای، افغان‌هایی که بدون مدارک سفر می‌کنند، به‌منظور بازگرداندنشان بازداشت می‌شوند. به همین ترتیب، تمام پناهجویان فاقد مدارک که در خیابان‌ها، محل کارشان و وسایل حمل‌ونقل عمومی شناسایی می‌شوند، به‌منظور بازگرداندنشان بازداشت می‌شوند. در اینجا باید به یاد داشت که ایران در ثبت‌نام پناهجویان تازه‌وارد مانع‌تراشی می‌کند و سیاستی را در پیش گرفته است که مدارک مورد نیاز آنان را صادر نکند.
در گفت‌وگو با منابع میدانی، این برداشت وجود دارد که فشار ایران و شرایط اقتصادی هرچه وخیم‌تر افغانستان، باعث افزایش پناهجویان افغان در ترکیه نیز شده است. به‌ویژه در این اواخر، بخش بزرگی از افغان‌هایی که به ترکیه می‌آیند، کسانی هستند که بین پنج ماه تا بیست سال در ایران اقامت داشته یا کار کرده‌اند و این برداشت وجود دارد که شمار کسانی که به‌صورت ترانزیتی مستقیماً از افغانستان به ترکیه می‌آیند، نسبتاً اندک است. به‌دلیل وخامت شرایط اقتصادی، معمولاً جوان‌ترین اعضای خانواده برای کسب درآمد به ایران یا ترکیه فرستاده می‌شوند. از این افراد انتظار می‌رود با فرستادن درآمدشان از کشور مقصد به خانواده‌های خود، هزینه‌های زندگی آنان را تأمین کنند. به همین دلیل، جوانانی که ابتدا وارد ایران می‌شوند، و معمولاً مردان مجردند، در بخش‌های مشخصی مشغول به کار می‌شوند. این افراد پس از مشکلاتی که در اینجا تجربه می‌کنند، وقتی درمی‌یابند که نخواهند توانست درآمدی کسب کنند یا به زندگی خود ادامه دهند، راهی ترکیه می‌شوند.
فشار مشابهی بر پناهندگان افغان در پاکستان نیز وجود دارد. مدارک بسیاری از پناهجویان تمدید نمی‌شود یا لغو می‌شود. به همین دلیل، شمار افغان‌هایی که در این کشور از حقوق قانونی خود محروم شده و به‌صورت غیرقانونی زندگی می‌کنند، افزایش یافته است. در نتیجه تمام این فشارها، پناهندگان افغان در هر دو کشور گاه‌به‌گاه اعتراض‌هایی برگزار می‌کنند. برای نمونه، در ۱۹ آوریل، ده‌ها پناهنده در اسلام‌آباد مقابل دفتر UNHCR رفتند و با پلاکاردهایی با مضمون «یا ما را بکشید یا از این بخت بد نجاتمان دهید» تظاهرات کردند. در ایران نیز تظاهرات مشابهی برگزار شد، اما این اعتراض‌ها شدت گرفت و به خشونت کشیده شد. در اوایل آوریل نیز گروهی از معترضان به کنسولگری ایران در هرات سنگ پرتاب کردند و شعار «مرگ بر ایران!» سر دادند؛ این رویداد با برانگیختن خشم ایرانیان، تنش تازه‌ای میان دو کشور ایجاد کرد.
مقام‌های ایرانی و پاکستانی پرداختن به موضوع پناهجویان به‌عنوان مسئله‌ای مربوط به امنیت ملی را آغاز کرده‌اند و سخنان خود را در این زمینه افزایش داده‌اند. در پی آن، روند اخراج‌ها نیز شتاب گرفته است. پاکستان ۹۴ درصد از حصاری را که در مرز افغانستان می‌سازد، تکمیل کرده است. از سوی دیگر، اعلام شده است که از اواخر سال ۲۰۲۱ تا فوریه ۲۰۲۲، حدود صد افغان که می‌کوشیدند از گذرگاه‌های کلیدی مرز ایران و افغانستان، مانند زرنج و اسلام‌قلعه، وارد ایران شوند، به ضرب گلوله نیروهای امنیتی ایران کشته و ۴۶۰ نفر نیز زخمی شده‌اند. همچنین بنا بر گفته بستگان مجروحان، نیروهای انتظامی در مرز آنان را مورد ضرب‌وشتم قرار داده‌اند.
موضوع پناهجویان افغان چهل سال است که با فرازونشیب در دستور کار ایران قرار دارد. تدابیر سخت‌گیرانه اخیر ایران، پناهجویان ساکن این کشور را به جست‌وجوی گزینه‌های تازه سوق می‌دهد. به نظر می‌رسد بسیار محتمل باشد که این جمعیت که نمی‌خواهد به کشور خود بازگردد، از پاکستان و ایران فاصله بگیرد و به ترکیه بیاید. در چنین دوره‌ای، اینکه ترکیه از پیش امنیت مرزی خود را افزایش داده و روند اخراج‌ها را سرعت بخشیده است، موجب خواهد شد این موج نسبت به سال‌های گذشته کمتر احساس شود.
این نوشته نخستین بار در ۲۴ اکتبر ۲۰۲۲ در مرکز مطالعات ایران (ایرام) منتشر شده است.
پیوند: https://www.iramcenter.org/iranin-afgan-siginmacilara-yonelik-uygulamalari-832