در ایران، که یکی از کشورهایی است که شدیدترین آسیب‌ها را از تغییر اقلیم دیده و در عین حال به‌دلیل حکمرانی نادرست آب با بحرانی بسیار جدی در این زمینه روبه‌روست، وخامت اوضاع روزبه‌روز افزایش می‌یابد. این کشور در کمتر از یک سال، سیلاب‌های ناگهانی مرگبار، خشکسالی‌های نابودکننده محصولات، توفان‌های گردوغبار و دمای هوا را که در برخی نقاط از ۵۰ درجه سانتی‌گراد فراتر می‌رود، تجربه کرده است. بر اثر توفان‌های گردوغبار اواخر ژوئن ۲۰۲۳، حدود ۱۲۰۰ نفر در بیمارستان بستری شدند و یک نفر جان خود را از دست داد. دمای هوا در کشور به حدی افزایش یافته است که اتحادیه‌های کارگری انتشار فراخوان‌هایی را برای کار نکردن در ساعات روز آغاز کرده‌اند.
این وضعیت خشکسالی بر عوامل متعددی، از کشاورزی و دام‌پروری تا صنایع سنگین و از امنیت غذایی تا سلامت عمومی، تأثیر مستقیم یا غیرمستقیم دارد. تأمین آب آشامیدنی نیز از مهم‌ترین این مشکلات است. زیرا ایران، باز هم به‌دلایلی مانند بحران اقلیمی، مصرف نادرست آب و حکمرانی نادرست آب، با بحرانی جدی در منابع آب تجدیدپذیر روبه‌روست. احمد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی که زیر نظر سازمان هواشناسی کشور فعالیت می‌کند، در اظهارات خود گفته است که در تمام مناطق کشور در تأمین آب آشامیدنی بحران وجود دارد و وضعیت آب در شرق کشور و بخش‌هایی از شمال آن بسیار جدی است. وظیفه گفته است که بارش‌ها در خراسان رضوی نسبت به سال گذشته ۵۳ درصد و در کرمان و سیستان و بلوچستان ۴۸ درصد کمتر بوده است. به گفته وظیفه، بارش‌ها در تهران نیز نسبت به سال گذشته بیش از ۴۰ درصد کاهش یافته و ذخایر آب پایتخت به وضعیت هشدار رسیده است. او همچنین گفته است که در برخی کلان‌شهرها، از جمله مشهد، تأمین آب آشامیدنی ممکن نخواهد بود. بر اساس اعلام دولت، هنوز ۱۷٫۶ درصد از جمعیت مناطق روستایی ایران به آب آشامیدنی دسترسی ندارند. سازمان هواشناسی ایران اعلام می‌کند که ۹۷ درصد کشور درجات مختلفی از خشکسالی را تجربه می‌کند و با کاهش بارندگی، کارشناسان نسبت به احتمال وقوع جنگ آب در کشور و درگیری مردم با یکدیگر برای تضمین دسترسی به آب موجود هشدار می‌دهند. همچنین بانک جهانی ایران را یکی از بیست کشور دارای کمترین میزان بارش سالانه در جهان معرفی می‌کند.
با وجود تمام توضیحات اقلیمی درباره این مسئله، برخی کارشناسان معتقدند که مسئول وضعیت «ورشکستگی آبی» کشور، تنها خود ایران است. گفته می‌شود که مشکل تأمین آب در کشور ناشی از برنامه‌ریزی ناکافی و مصرف «بیش از آن چیزی است که طبیعت در اختیار می‌گذارد». محسن ناصری، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران و رئیس کارگروه تغییر اقلیم در اندیشکده تغییر اقلیم و محیط‌زیست وابسته به فرهنگستان علوم ایران، نیز در اظهارات خود بر تأثیر مصرف آب تجدیدپذیر و جدی بودن مشکل موجود تأکید کرده است. به گفته ناصری، برای حفظ ثبات و پایداری منابع آب، باید حداکثر ۲۰ درصد از منابع آب تجدیدپذیر مصرف شود. اما در ایران این رقم تا حدود ۸۰ درصد افزایش می‌یابد. این امر نیز به ایجاد فروچاله‌ها، خشک شدن تالاب‌ها و عقب‌نشینی و نابودی دریاچه‌ها منجر می‌شود. بر اساس برآوردها، تصور می‌شود که تا سال ۲۰۳۰، افزایش دما در کشور موجب کاهش رواناب سطحی در تمام حوضه‌های آبریز خواهد شد و این امر خشکسالی‌ها و سیلاب‌های شدیدی به دنبال خواهد داشت. به گفته ناصری، در میان مردم نیز نوعی توهم وجود دارد. از نگاه او، با اندکی بارش باران، نگرانی از خشکسالی در کشور پایان می‌یابد و این تصور نادرست شکل می‌گیرد که سدها پر شده و خشکسالی تمام شده است. ناصری همچنین به وجود این تصور دیرینه در ایران اشاره کرده است که کشور بسیار ثروتمند است و کافی است یک متر زمین را بکنند تا به نفت و ذخایر معدنی ارزشمند برسند؛ او گفته است که نه‌تنها مردم، بلکه مدیران نیز به این اندیشه باور دارند، اما باید آن را کنار گذاشت و برنامه‌ریزی‌ها را بدون گرفتار شدن در این توهم انجام داد.
در نتیجه، به خطر افتادن امنیت آب در ایران واقعیتی آشکار است. چنان‌که از همان ماه‌های بهار، هم دانشگاهیان و هم برخی چهره‌های درون حکومت، یکی پس از دیگری درباره این موضوع اظهارنظر کردند و رسانه‌ها برای آرام کردن مردم مطالب بسیاری منتشر کردند. دولت کنونی نیز با تمام توان می‌کوشد تا پیش از گسترش این مسئله در سراسر کشور، راه‌حلی برای آن بیابد. بااین‌حال، اگر مشکلات تأمین آب آشامیدنی که بیشتر به‌صورت محلی و در مناطق روستایی رخ می‌دهد، در سراسر کشور گسترش یابد، بُعد روانی آن بر جامعه نیز دست‌کم به اندازه دیگر مسائل مهم امنیتی پیامدهای ویرانگر به دنبال خواهد داشت.
این نوشته نخستین بار در ۳۱ ژوئیه ۲۰۲۳ در مرکز مطالعات ایران (ایرام) منتشر شده است.
پیوند: https://www.iramcenter.org/iranda-su-arzindaki-sorunlar-2403